1) فاتحه [گشاینده]

چون قرآن با این سوره شروع مى‌شود و این سوره آغازگر قرآن است، «فاتحه‌» نامیده مى‌شود. به خاطر حمد و ستایشى که در این سوره از خداوند به عمل آمده نام دیگرش سوره‌ى «حمد» است. و نیز به نام «شکر» و «وافیه‌» و «نور» هم از آن یاد مى‌شود. نام دیگرش «سبع‌المثانى‌» است و نیز «ام‌الکتاب‌». امام صادق (ع) فرموده است: «سوره‌اى که اولش ستایش، وسطش


 

--------------------

 

-------------------------------------------------------------

 

 

 

1) فاتحه [گشاینده]

-------------------------------------------------------------

1) فاتحه [گشاینده]

چون قرآن با این سوره شروع مى‌شود و این سوره آغازگر قرآن است، «فاتحه‌» نامیده مى‌شود. به خاطر حمد و ستایشى که در این سوره از خداوند به عمل آمده نام دیگرش سوره‌ى «حمد» است. و نیز به نام «شکر» و «وافیه‌» و «نور» هم از آن یاد مى‌شود. نام دیگرش «سبع‌المثانى‌» است و نیز «ام‌الکتاب‌». امام صادق (ع) فرموده است: «سوره‌اى که اولش ستایش، وسطش اخلاص و آخرش نیایش است». (1)

این سوره 7 آیه دارد و در سال سوم بعثت آمده و چهل و سومین سوره است که در مکّه نازل شده است. بعضى هم این سوره را اولین سوره دانسته‌اند.

پاورقى: (1) تفسیر برهان، ج 1، ص 42.

 

2) بقره [گاو ماده]

-------------------------------------------------------------

2) بقره [گاو ماده]

در آیات 17 تا 73 این سوره، داستان فرمان خدا به بنى اسرائیل، مبنى بر کشتن و ذبح کردن گاو بیان شده است.

این سوره کلاً در مورد مؤمنین و مشرکین و منافقین و خلقت آدم و بدعت‌هاى اهل کتاب و ماجراهاى موسى و بنى‌اسرائیل و بناى کعبه توسط حضرت ابراهیم و نعمت‌هاى خداوند و مسائل قصاص و وصیت و قتال با مشرکین و نکاح و طلاق و ربا و مجادله‌ى ابراهیم با مشرکین بر سر اعتقاد به توحید و تغییر قبله و احکامى از حج و ارث و روزه و ... مى‌باشد. آیة‌الکرسى، آیه‌ى 255 این سوره است.

286 آیه دارد و بیشتر آیاتش در مدینه و پس از هجرت نازل شده است.

 

3) آل عمران

-------------------------------------------------------------

3) آل عمران

عمران پدر حضرت مریم بود. خاندان عمران عبارت مى‌شود از عمران و همسرش و مریم و عیسى. در آیه‌ى 33 مى‌خوانیم: «خداوند، آدم و آل ابراهیم و آل عمران را بر جهانیان برگزید.»

در این سوره که 200 آیه دارد و در سال سوم هجرت در مدینه نازل شده است از توحید و مقاومت در برابر دشمنان و مردم‌شناسى و در رابطه با جنگ بدر و احد و زندگى مسلمین در آن فراز و نشیب‌ها سخن مى‌گوید. در بخشى هم ولادت مریم و عیسى و نصارى و مجادله با اهل کتاب مطرح است و از شیوه‌هاى عمل مخالفان و مخالفت‌هاى یهودیان هم سخن به میان آمده است و در کل، بشارتى براى اصحاب پیامبر است.

 

4) نساء [زنان]

-------------------------------------------------------------

4) نساء [زنان]

در قسمت‌هائى از این سوره، مسائل و احکامى درباره‌ى ازدواج با زنان و حقوق آنان و روابط خانوادگى و حل اختلافات و مسأله‌ى ارث و طلاق و ... بیان شده است. از آیه‌ى 136 به بعد، تشریح روحیات منافقین است.

از موضوعات دیگر این سوره، احکام نماز و جهاد و هجرت و شهادات و تجارت، حالات اهل کتاب و همچنین شئون جامعه‌ى اسلامى است که بر ویرانه‌هاى سنّت‌هاى جاهلى بنا مى‌شود و دستورات اجتماعى اسلام در این سوره ذکر شده است.

این سوره در مدینه و پس از هجرت نازل شده است و 176 آیه دارد.

 

5) مائده [سفره و خوان غذا]

-------------------------------------------------------------

5) مائده [سفره و خوان غذا]

در آیه‌ى 112 تا 115 حواریون و پیروان عیسى (ع) از او درخواست مى‌کنند که براى اطمینان بیشتر، خداوند از آسمان، خوان غذا فرود آورد و عیسى از خداوند مى‌خواهد که: «پروردگارا! براى ما غذائى از آسمان نازل کن تا براى اول و آخر ما عید باشد و نشانه‌اى از تو...».

نام دیگر سوره، «عقود» است. این سوره داراى 120 آیه است و پس از هجرت، در مدینه جزء آخرین سوره‌هائى است که نازل شده و عمدتاً تأکید آیاتش بر بناى اجتماعى اسلامى بر پایه‌ى بینش توحیدى و مبارزه با خرافات و شرک‌ها و تأسیس روابط صحیح اجتماعى و احکام حلال و حرام مى‌باشد. حرمت‌شراب و قمار در آیه‌ى 90 آمده است.

و از این رهگذر، مسائلى از عهد و پیمان و حدود و قصاص و داستان‌هائى از هابیل و قابیل و از بنى‌اسرائیل نیز بیان شده است، که در زمینه‌ى مسائل حقوقى و جزائى مى‌باشد. مطالب مربوط به غدیر‌خم در آیات 3 و 67 بیان شده است.

 

6) انعام [احشام و چهارپایان]

-------------------------------------------------------------

6) انعام [احشام و چهارپایان]

در قسمت‌هائى از آیات 136 تا 144 و رسوم و سنّت‌هاى جاهلى را در‌باره‌ى گاو و گوسفند و شتر و بز و قربانى و گوشت آن بیان کرده و در اصلاح عقائد انحرافى آنان در مورد این حیوانات کوشیده است.

تلاش همیشگى قرآن در اصلاح «عقیده‌»‌ى انسان به خصوص در مورد الوهیت و عبودیت، در این سوره روشن است و در همین‌باره به مسائلى از قبیل توحید و نبوت و معاد و احتجاج با مشرکین و برخى وظائف شرعى پرداخته است.

این سوره 165 آیه دارد و جز 6 آیه، بقیه در مکّه و قبل از هجرت نازل شده است و بنا به نقلى آیات 20، 23، 91، 93، 114، 140، 151، 152، 153 از این سوره، مکّى است. این سوره پس از سوره‌ى «حجر» نازل شده است.

 

7) اعراف [جائى است میان بهشت و جهنم]

-------------------------------------------------------------

7) اعراف [جائى است میان بهشت و جهنم]

در آیات 45 تا 48 از گروهى که در قیامت، در اعراف خواهند بود یاد مى‌کند و از خطاب‌هاى آنان با اهل بهشت در رابطه با اعمال و پاداش‌ها سخن مى‌گوید. بنا به تفسیرى هم این اصحاب اعراف، ممکن است ائمه باشند که در حدیث است که: «نحن الاعراف‌» - ما اعراف‌ایم که یاران خود را مى‌شناسیم و هر کس که ما را بشناسد و ما او را بشناسیم وارد بهشت مى‌شود. (تفسیر البرهان، ج 2، ص 17.)

این سوره بیشتر روى سخن، با مشرکین دارد و نیز مؤمنین و از سرنوشت انسان‌ها در طول تاریخ در رابطه با وفا به عهد خدائى و نیز فرجام کار انسان در آخرت و عذاب و پاداش و عرش و ساعت و قرآن و ... سخن مى‌گوید و از آیه‌ى 148 به بعد اشاره به رجعتى که در قوم موسى به صورت گوساله‌پرستى پیدا شد مى‌کند. خطابِ «یا بنى آدم‌» چندین بار تکرار شده و لحن هشدار‌دهنده دارد. این سوره در مکّه و قبل از هجرت نازل شده و 206 آیه دارد.

 

8) انفال [منابع و ثروت‌هاى عمومى در طبیعت]

-------------------------------------------------------------

8) انفال [منابع و ثروت‌هاى عمومى در طبیعت]

در نخستین آیه‌ى این سوره، حکم ثروت‌هاى عمومى و این‌که از آنِ کیست و چگونه و در چه راهى مصرف مى‌شود بیان شده است. این سوره به نام «بدر» هم گفته شده زیرا پس از هجرت به مدینه و وقوع جنگ بدر در ماه رمضان این سوره در سال دوم هجرى نازل شده است و متضمن مسائلى مربوط به جهاد و غنائم و انفال و هجرت مى‌باشد و به تعبیر امام باقر و امام صادق، سوره‌ى انفال، بریدن دماغ کفار است. کنایه از ضربه‌هایى که بر آنان وارده شده است. نزول این سوره پس از اولین حرکت مسلحانه‌ى مسلمانان (جنگ بدر) در خور تأمل و دقت است. به جمع‌بندى نقاط قوت و ضعف و ارزیابى عمل مسلمین پرداخته و رهنمودهاى متناسبى مى‌دهد.

این سوره 75 آیه دارد و نود و سومین سوره‌اى است که نازل شده است.

 

9) توبه [بازگشت]

-------------------------------------------------------------

9) توبه [بازگشت]

در آیه‌ى 2 سخن از این است که اگر مشرکین از راه کج و انحرافى خویش باز گردند و حق را بپذیرند به نفع آنها است.

این سوره به خصوص در 40 آیه‌ى اول، اعلام جنگ با مشرکین و منافقین و اولتیماتوم با آنها است و (آخرین حرف‌ها) را با آنها مى‌زند. و به خاطر همین لحن حاد، بدون «بسم الله الرحمن الرحیم‌» شروع مى‌شود.

از آخرین سوره‌هاى نازل شده در سال هشتم هجرى و به روایتى در سال نهم در مدینه است و از نظر ترسیم خط مشى حکومت اسلامى با قبایل و گروه‌ها و جناح‌هاى مخالف و روش سیاسى اسلام در روابط و عمل‌ها اهمیّت‌خاصى دارد.

روحیه‌ى شهادت‌طلبى مسلمین و رسیدن به «احدى الحسنیین‌» در آیه‌ى 52 مطرح شده است و در آیه‌ى 107، ماجراى مسجد ضرار و توطئه‌ى منافقین بیان گردیده است.

نام دیگر این سوره «برائت‌» است. بنا به اعلان برائت و بیزارى نسبت به مشرکین پیمان‌شکن و به همین جهت هم در اول سوره، بسم الله... نیست زیرا بسم الله نشان امان و رأفت است و سوره‌ى برائت، بر داشتن امان است و در آن شمشیر است. (1)

در این سوره مفصّلاً درباره‌ى منافقین بحث‌شده است و مشت آنان را در رابطه با مسائل مبارزاتى و اقتصادى باز کرده است و به همین جهت نام دیگرش «فاضحه‌» یعنى رسوا‌کننده است. داراى 129 آیه است.

پاورقى:

(1) از على (ع) به نقل مرحوم طبرسى.

 

10) یونس [نام یکى از پیامبران]

-------------------------------------------------------------

10) یونس [نام یکى از پیامبران]

در این سوره که 109 آیه دارد و در مکّه نازل شده، علاوه بر یادى از یونس پیامبر، مسائلى در مورد توحید و رسالت انبیاء و سرگذشت امّت‌هاى گذشته به میان آمده است. که قوت قلبى براى مسلمین است و عبرتى است براى مخالفان عنود و سرکش. به خصوص سرگذشت هلاکت‌بار فرعون و سپاه او و غرق شدن‌شان.

 

11) هود [نام یکى از پیامبران]

-------------------------------------------------------------

11) هود [نام یکى از پیامبران]

علاوه بر یادى که از هود - پیامبر قوم عاد - در آیات 50 تا 60 شده است، این سوره مشتمل بر معارف الهى و احکام و عبادات و آغاز و فرجام خلقت مى‌باشد و از آیه‌ى 25 تا 45 سرگذشت مفصّل نوح پیامبر و همچنین سرگذشت صالح و لوط و شعیب و موسى نقل شده است.

این سوره 123 آیه دارد و در سال 9 بعثت در مکه نازل شده است. پیامبر فرموده: سوره‌ى هود مرا پیر کرد. این به خاطر آیه‌ى 112 است که خدا دستور به استقامت مى‌دهد.

 

12) یوسف [نام یکى از پیغمبران]

-------------------------------------------------------------

12) یوسف [نام یکى از پیغمبران]

این سوره که 111 آیه دارد و در سال یازدهم بعثت در مکّه، پس از سوره‌ى هود نازل شده سرگذشت عبرت‌آموز یوسف، پسر یعقوب پیامبر را به تفصیل، بیان مى‌کند و در آیات آخر، یادى مجدد از دعوت انبیاء و موضع‌گیرى مخالفان و پیروزى و نصرت نهائى خداوند به عمل مى‌آید تا مؤمنین، به راه خویش دل‌گرم‌تر شوند. در بعضى احادیث آمده که چون در این سوره فتنه‌گرى زلیخا و غیر او آمده به زنان یاد ندهید و به جاى آن سوره‌ى «نور» یادشان دهید که سرشار از مواعظ و احکام حجاب است. (از على (ع)، تفسیر البرهان، ج 2، ص 242)

 

13) رعد [غرش آسمان و ابر]

-------------------------------------------------------------

13) رعد [غرش آسمان و ابر]

در آیات 12 و 13 سخنانى درباره‌ى رعد و برق و صاعقه، آمده و از این پدیده‌هاى طبیعى به عنوان مظهرى از قدرت و رحمت‌خداوند یاد شده است. اینها هم در مسیر کلى سوره که از توحید و خلقت و بعثت و راه و بى‌راهه و... بحث مى‌کند مى‌باشد.

از آیه‌ى 14 به بعد محور سخن، حالت‌پذیرى حق یا انکار آن است و نتایج‌خوب حق‌پذیرى و پاى‌بندى به تعهدات در مقابل خداوند را بیان مى‌کند و این‌که پیروزى نهائى از آن طرفداران دین خدا است.

این سوره که 43 آیه دارد در اواخر سال 6 هجرى در مدینه بعد از سوره‌ى محمد نازل شده است.

 

14) ابراهیم [نام یکى از انبیاء]

-------------------------------------------------------------

14) ابراهیم [نام یکى از انبیاء]

در آیات 37 تا 42 این سوره، از دعوت و دعاى این بینان‌گذار توحید، ابراهیم بت‌شکن یاد مى‌کند و در آیات دیگر، مطالبى از رسالت و توحید و توصیف آخرت بیان شده است. در این سوره اشاره‌اى هم به سرگذشت اقوام بنى‌اسرائیل و عاد و ثمود دارد و سرنوشت‌شوم تکذیب‌کنندگان را یادآورى مى‌کند. بعد از سوره‌ى نوح، در مکّه، قبل از هجرت نازل شده است، به استثناى بعضى آیات و 52 آیه دارد.

 

15) حجر [نام سرزمین قوم ثمود]

-------------------------------------------------------------

15) حجر [نام سرزمین قوم ثمود]

حجر، نام سرزمینى بین مدینه و شام بود که قوم ثمود آن‌جا مى‌زیستند و خداوند حضرت «صالح‌» را براى هدایت مردم آن فرستاد. در آیه‌ى 80 خداوند از تکذیب این قوم نسبت به پیامبران و سرانجام شوم‌شان که دچار عذاب شدند یاد مى‌کند.

داستان‌هاى تنذیرى و سرگذشت اقوام دیگر در رابطه با نبوت از مطالب دیگر این سوره است. در چند آیه هم از خلقت اولیه‌ى آدم و دشمنى ابلیس با انسان و برنامه‌هاى اغواگرانه‌اش بحث‌شده است.

پنجاه و چهارمین سوره‌اى است که قبل از هجرت، در سال چهارم بعثت در مکّه نازل شده و 99 آیه دارد.

 

16) نحل [زنبور عسل]

-------------------------------------------------------------

16) نحل [زنبور عسل]

زنبور‌عسل و خانه‌سازى آن در کوه و کوخ و تهیه‌ى عسل از میوه‌ها و گل‌ها و شفابخش بودن عسل در آیه‌ى 68 و 69 این سوره بیان شده و الهام خدائى به زنبور در این تدبیرها و نقشه‌ها ذکر شده است.

نعمت‌هاى فراوان زمینى و آسمانى خدا از قبیل دریا و کشتى، ماهى‌ها، جواهرات دریائى، روشنائى ستارگان، باران و چهارپایان و همچنین از مسأله‌ى وحى، بعثت، قیامت، بطلان عقاید مشرکین، کیفر اقوام و... از دیگر موضوعات این سوره است. به همین جهت نام دیگرش «نعم‌» (نعمت‌ها) است. در این سوره همچنین به بعضى از عادات و رسوم جاهلى هم اشاره و از آنها مذمت‌شده است.

این سوره در مکّه بعد از سوره‌ى کهف (و قسمتى هم در مدینه) نازل شده و 128 آیه دارد.

 

17) اسراء [حرکت‌شبانه]

-------------------------------------------------------------

17) اسراء [حرکت‌شبانه]

آغاز سوره اشاره به حرکت و سیر شبانه‌ى پیامبر از مکّه تا مسجد‌الاقصى به قدرت الهى شده است. این حرکت، مقدمه‌ى معراج بزرگ پیامبر به آسمان‌ها بود و رمزى از حرکت صعودى انسان در مسیر تکامل. نام دیگر این سوره «سبحان‌» است.

سرگذشت بنى‌اسرائیل و ضعف و قوت و پیروزى و شکست آنان، به عنوان مایه‌ى عبرتى براى مسلمانان در این سوره بیان شده است. به همین علت نام دیگر این سوره «بنى‌اسرائیل‌» است. در این سوره چند نکته‌ى اخلاقى (اخلاق خانواده و اجتماع) هم مطرح شده است. بهانه‌گیرى‌هاى مشرکین در نپذیرفتن دعوت قرآن در بخش پایانى سوره بیان گشته است.

سوره‌ى اسراء 111 آیه دارد و در مکّه در حدود سال 8 بعثت نازل شده است.

 

18) کهف [غار]

-------------------------------------------------------------

18) کهف [غار]

داستان اصحاب کهف، آن غارنشینان یکتاپرستى که از نظام شرک‌آلود «دقیانوس‌» به غار پناهنده شدند و پس از 309 سال خواب در آن غار پس از تغییر نظام و زوال دقیانوس به شهر برگشتند. به آیات 9 تا 26 رجوع کنید. داستان ذولقرنین و مسافرت موسى با خضر از فرازهاى مهم دیگر این سوره است و در هر سه داستان شگفت این سوره، قدرت اعجازگر خدائى مشهود است. تباهىِ کار کافران و پاداش بزرگ صالحان در بهشت از مطالب پایانى این سوره است.

داراى 110 آیه است و در مکّه قبل از هجرت نازل شده است. در حدیث است: هر که آیه‌ى آخر این سوره را هنگام خواب بخواند در هر ساعتى که بخواهد بیدار مى‌شود. و در حدیثى دیگر آمده: «هر کس هر شب جمعه این سوره را بخواند مرگش شهادت خواهد بود و در قیامت با شهدا برانگیخته خواهد شد. (تفسیر برهان، ج 2، ص 455)

 

19) مریم [مادر حضرت عیسى]

-------------------------------------------------------------

19) مریم [مادر حضرت عیسى]

در این سوره داستان مریم و ولادت عیسى (ع) و یادى از انبیاء دیگر و آیاتى مربوط به دین و آخرت و توحید و شرکت بیان شده است. وقتى که جعفر بن ابیطالب قسمتى از آن را خواند گیرائى و جذبه‌ى این سوره حتى پادشاه مسیحى حبشه را هم تحت تأثیر قرار داد. در پایان سوره، باز هم اشاره‌اى شده به نهایت امر متقین و مجرمین که بهشت و جهنم است.

در مکّه و قبل از هجرت و بعد از سوره‌ى فاطر نازل شده و داراى 98 آیه مى‌باشد.

 

20) طه [رمزى است‌خطاب به پیامبر اسلام]

-------------------------------------------------------------

20) طه [رمزى است‌خطاب به پیامبر اسلام]

در این سوره، خطاب به پیامبر اکرم، داستان شگفت موسى و برخوردش را با فرعون و جادوگران و شیوه‌ى انحرافى سامرى را در حرکت ارتجاعى او در جامعه به سوى شرک و نجات قوم بنى‌اسرائیل از چنگ نظام فرعونى را بیان کرده تا دل‌گرمى پیامبر و آموزش مسلمین فراهم آید. در قسمت آخر سوره از فرمان سجده بر آدم و اغواى ابلیس و هبوط و خروج آدم از بهشت‌یاد شده است.

از سوره‌هاى مکّى است و 135 آیه دارد و به نام سوره‌ى «حکیم‌» هم یاد شده است و نام دیگرش هم سوره‌ى «کلیم‌» است.

 

21) انبیاء [پیامبران]

-------------------------------------------------------------

21) انبیاء [پیامبران]

در ابتداى سوره اساس دعوت پیامبران، فرجام پیروان و مخالفان، موضع‌گیرى خصمانه‌ى مشرکین با آئین توحیدى بیان شده و در خلال سوره، یادى از سرگذشت ابراهیم، لوط، اسحاق، یعقوب، نوح، داود، سلیمان، ایوب، اسماعیل، ادریس، یونس، زکریا و یحیى به میان آمده است.

و نیز از قیامت و معاد که در کنار توحید، سر لوحه‌ى دعوت همه‌ى انبیاء است در پایان سوره یاد شده است. در واقع، این سوره با بیان این معارف اتمام حجتى است براى هر دو گروه موافق و مخالف و هشدار این‌که در محکمه‌ى قیامت به حساب‌ها رسیدگى خواهد شد.

شصت‌و‌دومین سوره‌اى است که در سال 6 بعثت در مکّه فرود آمده و داراى 112 آیه مى‌باشد.

 

22) حج

-------------------------------------------------------------

22) حج

[قصد و آهنگ و نام یکى از عبادات اسلامى که از فروع دین است]

از آیه‌ى 26 تا 37 از ساختن کعبه و فوائد و آثار فریضه‌ى اجتماعى - سیاسى - عبادى حج و اعمال این عبادت، سخن به میان آمده است و قبل از آن از هیبت و عظمت بر پا شدن قیامت در 10 آیه سخن گفته شده است.

مبدأ و معاد و جدال و جهاد با مشرکین از مطالب مهم دیگر این سوره مى‌باشد و در چند جا هم از قدرت مطلقه‌ى خدا در دنیا و آخرت یاد مى‌شود.

در سال 3 هجرى در مدینه بعد از سوره‌ى نور نازل شده و 78 آیه دارد.

 

23) مؤمنون [ایمان آوردگان]

-------------------------------------------------------------

23) مؤمنون [ایمان آوردگان]

در 11 آیه‌ى اول صفات و ویژگى‌هاى مؤمنین را از قبیل: خشوع در نماز، اعراض از لغو، پرداخت زکات، حفظ عفت، امانت‌دارى، بیان مى‌کند و سپس به خلقت انسان و نعمت‌هاى خدا و دعوت انبیاء و معاد مى‌پردازد. عکس‌العمل اقوام در برابر دعوت نوح و موسى و عیسى و کلاً انبیاء الهى در این آیات آمده است.

118 آیه دارد و از سوره‌هاى مکّى قبل از هجرت است.

 

24) نور

-------------------------------------------------------------

24) نور

خداوند نور آسمان‌ها و زمین و تجلى‌بخش هستى است.

آیه‌ى 35 و بعد از آن مطالعه شود که آیه‌ى معروف {الله نور السموات...} است. داستان «افک‌» هم در آیه‌ى 11 بیان شده است.

این سوره از سوره‌هاى مدنى است و مشتمل بر آیات حدود الهى و نمونه‌هاى دیگرى از تشریع و قانون‌گذارى و حجاب و مسائل تربیتى و آداب و اخلاق معاشرت و ورود به خانه‌ها و کنترل چشم از گناه و رعایت عفت و ترک خودآرائى و خودنمائى زنان در خارج از خانه مى‌باشد. پیام سوره، گردن نهادن به دین خدا و اطاعت از فرستاده او است.

این سوره 64 آیه دارد و در حدود سال 10 هجرى نازل گشته است.

در حدیث است که «با تلاوت این سوره، عفت‌خانواده و اولاد خود را حفظ کنید».

نیز: به زنان این سوره را بیاموزید که داراى موعظه است.

 

25) فرقان [جدا کننده]

-------------------------------------------------------------

25) فرقان [جدا کننده]

فرقان یکى از نام‌هاى قرآن است. به این اعتبار که این کتاب، جدا‌کننده‌ى حق از باطل و هدایت از گمراهى است. به آیه‌ى اول رجوع شود.

این سوره کلاً در تقویت روحى پیامبر در تبلیغ مکتب و استقامت در رویاروئى با مشرکین و عناد و لجاجت آنها است. طرح کردن قیامت و حسرت‌هاى مردم در آن روز، براى بیدار کردن وجدان بشرى از غفلت است. در این سوره از نعمت‌هاى خورشید، شب و روز، باد و دریا و... یاد شده و از آیه‌ى 63 به بعد صفات متعددى براى «عباد الرحمن‌» آمده است. در مکّه نازل شده و 77 آیه دارد.

 

26) شعراء [شاعران]

-------------------------------------------------------------

26) شعراء [شاعران]

در 4 آیه‌ى آخر این سوره، سخن از شاعران بیهوده‌گوى بى‌تعهد و عمل و نیز ستایشى از شاعران مؤمن و عمل‌کننده و یادآوران خدا و پیروزمندان بعد از ستمدیدگى، به میان آمده است. این شیوه‌اى است براى محتوا و جهت دادن به یک نهادى که در جامعه وجود داشت و استفاده از سنگر شعر در راه تعهد و ایمان است.

این سوره هم مانند بیشتر سوره‌هاى مکّى در رابطه با عقیده و توحید و نبوت و معاد و بهشت و دوزخ مطالبى دارد و از سرگذشت موسى و ابراهیم و نوح و هود و صالح و لوط و شعیب یاد مى‌کند و در نهایت به اسلام و پیامبر اشاره دارد.

227 آیه دارد و در حدود سال 4 بعثت در مکّه نازل شده است. نام دیگر سوره «جامعه‌» است.

 

27) نمل [مورچه]

-------------------------------------------------------------

27) نمل [مورچه]

در آیه‌ى 18 عبور سلیمان را همراه با سپاه جن و انس و پرندگان که مسخر فرمان او بودند از وادى مورچگان بیان مى‌کند و توجه مردم را به عظمت آفرینش در مورچه معطوف مى‌کند. به خاطر داستان سلیمان، این سوره به نام «سلیمان‌» هم نقل شده است.

در این سوره هم به خاطر تدبر و عبرت از تاریخ، سرگذشت تعدادى از انبیاء و موضع‌گیرى مشرکین مکّه و مشرکان سابق را در امت‌هاى گذشته به یاد مى‌آورد و فرجام کار مؤمنان و مخالفان را تصویر مى‌کند.

این سوره که 93 آیه دارد، قبل از هجرت، در سال هشتم بعثت در مکّه نازل شده است.

 

28) قصص [قصه]

-------------------------------------------------------------

28) قصص [قصه]

در این سوره، قصه‌هائى از ولادت موسى تا نبوتش و مبارزه‌اش با فرعون و نجات بنى‌اسرائیل از استضعاف و نیز زراندوزى قارون و سرنوشت تلخش بیان شده است. این سوره که قبل از هجرت در مکّه نازل شده (حدود سال 11 بعثت) در دوره‌ى سختى و شدت و رنج مسلمانان، مقایسه‌اى است با شدائد بنى‌اسرائیل در چنگ فرعون و نویدى است براى پیروزى و وراثت زمین و امامت تاریخ و شکست طاغوت‌ها.

داستان موسى و فرعون در این‌جا نقش سمبولیک خود را در نشان دادن مبارزه‌ى دائمى حق و باطل و پیروزى نهائى حق، به خوبى ایفا مى‌کند.

کلمه‌ى «قصص‌» در آیه‌ى 25 آمده، آن‌جا که دختر شعیب، پیش پدر از کمک موسى به آنها در کشیدن آب از چاه براى گوسفندان شعیب، تعریف کرده و آن قصه را بازگو مى‌کند. از آیه‌ى 76 به بعد از روش زراندوزى و تکبر قارون انتقاد شده و سرنوشت مذلت‌بار و فرو رفتن او را در زمین بیان مى‌کند.

این سوره 88 آیه دارد.

 

29) عنکبوت

-------------------------------------------------------------

29) عنکبوت

با تشبیه کردن کافران در عقاید الحادى خودشان به عنکبوت که سست‌ترین خانه‌ها را دارد و تار و پودش در برابر بادها در هم مى‌ریزد، سستى بناى اندیشه‌هاى مشرکان و ماده‌گرایان را بازگو مى‌کند که حباب اندیشه‌هاى‌شان بر روى سرابى خیالى و پوچ استوار شده است. آیه‌ى 41 این حقیقت را گفته است.

این سوره‌ى مکّى که قبل از هجرت بعد از سوره‌ى روم نازل شده، کلاً درگیرى ایمان‌آوردندگان را با فتنه‌انگیزى‌ها و کارشکنى‌ها و اغواهاى مخالفان بیان مى‌کند و نمونه‌هایى چند از زندگى ابراهیم و انبیاء دیگر و فداکارى‌هاى‌شان در راه خدا مى‌آورد و مؤمنان را به یاد تکالیف و تعهدات و صبر در این راه مى‌اندازد. مشتمل بر 68 آیه.

 

30) روم [نام کشورى است]

-------------------------------------------------------------

30) روم [نام کشورى است]

در آغاز سوره از پیروزى روم پس از شکست‌خوردنش از ایران خبر مى‌دهد. این پیش‌گوئى و حادثه‌ى مربوط به صدر اسلام است و در واقع نوید پیروزى امّت مسلمان را پس از شکست دو ابَر قدرت آن روز جهان مى‌دهد و تقویتى است براى مسلمین آن روز که مورد آزار مشرکین مکّه قرار داشتند و آینده‌اى تابناک را در افق حیات بشرى نشان مى‌دهد. در چندین آیه‌ى متوالى آیات و نشانه‌هاى الهى را با ذکر مصداق از مخلوقات و پدیده‌هاى زمینى و آسمانى بیان کرده، سپس انسان‌ها را متوجه فطرت خدا آشناى خودشان مى‌کند: آیه‌ى 30 و 42 و در نهایت، باز گریزى است به مسأله‌ى مهم یعنى معاد و حیات جاودان پس از مرگ.

هفتاد‌و‌نهمین سوره‌اى است که با 60 آیه در مکّه و قبل از هجرت نازل شده است.

 

31) لقمان

-------------------------------------------------------------

31) لقمان

سوره به نام لقمان حکیم است و در آیات 12 تا 20 موعظه‌هاى حکیمانه‌اى را از لقمان به پسرش بیان کرده است که درباره‌ى خدا و دین و برخورد انسانى با مردم و میانه‌روى در رفتار است.

در مجموع، این سوره، پیام توحید و حکمت و معرفت و معاد را بیان مى‌کند و فطرت بشرى آدمیان را مورد خطاب قرار مى‌دهد تا از طریق توجه به نعمت‌هاى الهى به شناخت و اطاعت او گردن نهاده و به سعادت ابدى برسد.

در مکّه و نزدیکى‌هاى هجرت نازل شده است و داراى 34 آیه مى‌باشد.

 

32) سجده [سجده کردن]

-------------------------------------------------------------

32) سجده [سجده کردن]

در آیه‌ى 15 این سوره، از نشانه‌هاى بارز مؤمن، این را مى‌گوید که هنگام یادآورى آیات و نشانه‌هاى خدا به علامت تعظیم و سپاس به خاک افتاده و در پیشگاه او سجده کرده و خدا را مى‌ستاید. «مضاجع‌» نام دیگر این سوره است. هنگام تلاوت آیه‌ى سجده واجب است که سجده نمائیم.

هدف کلى سوره اقامه‌ى دلیلى است در مورد مبدأ و معاد و زدودن شک از دل‌ها و در رابطه با نبوت و قرآن، اشاره‌هائى هم به مؤمنان و فاسقان دارد و از پاداش و عذاب، سخن مى‌گوید و سرگذشت موسى و قوم او به عنوان یک نمونه مطرح مى‌شود.

این سوره 30 آیه دارد و در مکّه در اوائل بعثت پیامبر نازل شده است.

 

33) احزاب [حزب‌ها و گروه‌ها]

-------------------------------------------------------------

33) احزاب [حزب‌ها و گروه‌ها]

حزب‌ها و قبائل مشرک عرب، براى ریشه‌کن کردن اسلام و نابودى مسلمین دست به دست داده و ائتلاف نمودند و مدینه را محاصره کردند و جنگ خندق پیش آمد.

واکنش روانى و عکس‌العمل مسلمانان در برابر این محاصره‌ى نظامى و نقش تخریبى ستون پنجم (یهود داخل مدینه) و سر انجام کار، از مسائلى است که در خلال آیات 9 تا 27 ذکر شده و بسى آموزنده است. به همین جهت هم شروع سوره با فرمان خدا مبنى بر اطاعت نکردن از کافران و منافقان است.

در قسمت‌هاى بعدى رابطه‌ى پیامبر را با مؤمنین و منافقین و همچنین همسران و نیز تذکر نکات اخلاقى و تربیتى را در بر دارد و این‌که آنها الگوى مردم‌اند و نیک و بدشان تأثیر فراوان دارد و بر خوبى‌ها و فسادهاى‌شان، پاداش یا عذاب دو برابر خواهد بود. از آیه‌ى 36 به بعد به ماجراى ازدواج پیامبر با زن پسر خوانده‌اش - زید - اشاره شده و در آیه‌ى 40 خاتم انبیاء بودنِ حضرت محمد (ص) بیان شده است و در اواخر سوره علیه منافقین افشاگرى مى‌کند. در حدیثى بیان شده که در این سوره، رسوائى‌هاى مردان و زنان قریش بیان شده است.

این سوره 73 آیه دارد و در سال 6 هجرى در مدینه نازل شده است.

 

34) سبا

-------------------------------------------------------------

34) سبا

نام قومى است که هم‌زمان با سلیمان مى‌زیستند و حاکم‌شان یک زن (بلقیس) بود. از آیه‌ى 15 به بعد بخشى از داستان آنان را در رابطه با سلیمان بیان مى‌کند و نیز داستان داود را نقل مى‌نماید. در این سوره آیاتى هم از توحید و رسالت و آخرت (این سه پایه‌ى دعوت همه‌ى انبیاء) آمده است. رسالت جهانى پیامبر اسلام در آیه‌ى 28 آمده و در کل، حمایت از رسول‌اللّه در دعوت الهى‌اش مى‌باشد.

هشتاد و سومین سوره‌اى است که در مکّه و قبل از هجرت نازل شده و 54 آیه دارد.

 

35) فاطر [شکافنده، پدید‌آورنده]

-------------------------------------------------------------

35) فاطر [شکافنده، پدید‌آورنده]

در اولین آیه، با این صفت از خدا ستایش شده، خدائى که آسمان‌ها و زمین را با شکافتن پرده‌ى عدم، به وجود آورد.

نام دیگر سوره «ملائکه‌» است. باز در همین آیه اول از فرشتگان به عنوان رسولانى که حامل فرمان خدا و مجرى اوامر او در جهان هستند یاد شده است.

این سوره، شامل قدرت و حکمت و نعمت‌هاى بزرگ آسمانى و زمینى خداوند، در رابطه با توحید و ربوبیت او است و این‌که خلقت انسان و آمد و رفت‌شب و روز و تسخیر ماه و خورشید و آب‌ها و ماهى‌هاى دریاها همه در جهت‌شکر انسان و حرکت او به سوى صاحب نعمت و شناختن و اطاعت او است.

54 آیه دارد و در مکّه نازل شده است. به استثناى چند آیه که مدنى است.

 

36) یس [از حروف رمز قرآن و خطاب به پیامبر]

-------------------------------------------------------------

36) یس [از حروف رمز قرآن و خطاب به پیامبر]

در این سوره که با پیامبر سخن گفته شده، پایه‌هاى سه‌گانه‌ى دین (توحید، نبوت، معاد) مطرح شده و نیز حالت مردم را در قبول و رد دعوت‌ها و سر‌انجام مجرمین و متقین را در قیامت بیان کرده است.

و از رویش گیاه در زمین مرده، روئیدن باغ‌ها و میوه‌ها، زوجیت عمومى در مخلوقات، شب و روز و ماه و خورشید حرکت کشتى‌ها در دریا و ... به عنوان «آیه‌» و نشانه بر خدا یاد شده است.

این سوره «قلب قرآن‌» هم نامیده شده است و همچنین به «ریحانة‌القرآن‌» هم معروف است پنجاه‌و‌نهمین سوره‌اى است که در مکّه نازل شده است و 83 آیه دارد.

 

37) صافات [به صف کشیده‌ها]

-------------------------------------------------------------

37) صافات [به صف کشیده‌ها]

در آیه‌ى اول، خداوند به فرشتگان به صفت کشیده شده، یا به صفوف منظم پیکار‌گران و مجاهدان، یا پرندگان منظم و به صف کشیده در پرواز، یا صفوف نمازگزاران، سوگند یاد کرده است. (بنا به تفسیرهاى گوناگون در کلمه‌ى صافات)

روح کلى سوره، بیان توحید و رد عقاید مشرکین به خصوص در زمینه‌ى خویشاوندى خدا با جن یا مخلوقات دیگر مى‌باشد. مسأله‌ى معاد و پاداش‌هاى بهشت و کیفرهاى جهنم موضوع دیگر این سوره است. به داستان نوح و امتحان ابراهیم به وسیله‌ى فرمان ذبح اسماعیل و همچنین داستان لوط و یونس هم اشاره‌اى شده است.

این سوره که 182 آیه دارد، در اوائل بعثت در مکّه نازل گشته است.

 

38) ص [از حروف مقطع رمز]

-------------------------------------------------------------

38) ص [از حروف مقطع رمز]

محور سوره دعوت پیامبر به توحید و اخلاص در عبودیت است. از این رهگذر موضع موافقین و مخالفین و رویاروئى جبهه‌ى حق و باطل و سر‌انجام دو گروه است. قیامت و مسأله‌ى خلقت انسان و امر خدا به سجود بر آدم و سر باز زدن ابلیس و دشمنى‌هاى ابلیس با بنى‌آدم در جهت اغواء و گم‌راه کردن و این‌که فقط مخلصین از دام شیطان مى‌رهند، از مسائل دیگر این سوره است.

این سوره که 88 آیه دارد، حدود سال‌هاى 4 و 5 بعثت پیامبر در مکّه نازل شده است.

 

39) زمر [جمع زمره: گروه‌ها و دسته‌ها]

-------------------------------------------------------------

39) زمر [جمع زمره: گروه‌ها و دسته‌ها]

از آیه‌ى 70 تا آخر سوره بیان مى‌کند که در قیامت که روز کیفر و پاداش کافران و متقین است، گروه‌گروه، مردم به سوى سرنوشت و جایگاه ابدى خودشان (دوزخ یا بهشت) سوق داده مى‌شوند. نام دیگر سوره «غرف‌» (غرفه‌ها) است. به این مناسبت که در آیه‌ى 20 از غرفه‌هاى چند طبقه‌ى متقین در بهشت‌یاد شده است.

در این سوره، در مورد اخلاص دین براى خدا و بیدار ساختن قلوب براى پذیرش حق و مقایسه‌ى حال و سرنوشت مؤمنین و مشرکین در دنیا و آخرت، مطالبى بیان شده است و در مجموع، سوره، سوره‌ى پاداش‌ها و کیفرها و نتایج اخروى اعمال ما در دنیا است.

این سوره مکّى است و 75 آیه دارد.

 

40) مؤمن [ایمان آورنده]

-------------------------------------------------------------

40) مؤمن [ایمان آورنده]

از آیه‌ى 27 به بعد از «مؤمن آل فرعون‌» یاد مى‌کند.

مردى که در بطن نظام طاغوتى فرعون، مخفیانه به دعوت موسى گرویده بود و به نفع او در مجامع دولتى تبلیغ مى‌کرد و از موسى در مقابل توطئه‌هاى خائنانه‌ى فرعون و وابستگانش دفاع مى‌نمود.

نام دیگر سوره، «غافر» است. یعنى بخشنده‌ى گناه و خطاپوش در آیه‌ى 3 با این صفت از خدا یاد شده است. نام دیگر سوره «طول‌» است‌یعنى نعمت پایدار و در همین آیه از خداوند با عنوان صاحب نعمت (ذى الطول) یاد شده است.

از مطالب دیگر این سوره، درگیرى هواداران حق و باطل است، قدرت مطلقه‌ى خدا در قیامت، رمز سرنگونى قدرت‌هاى باطل و جبار پیشین، دعوت موسى، تقسیم‌بندى مردم در رابطه با اعمال‌شان در قیامت و... مى‌باشد.

این سوره‌ى مکّى که داراى 85 آیه مى‌باشد در سال‌هاى قبل از هجرت نازل شده است.

 

41) فصلت [بخش‌بخش و فصل‌فصل شده]

-------------------------------------------------------------

41) فصلت [بخش‌بخش و فصل‌فصل شده]

در آیه‌ى 2 مى‌گوید: «این قرآن کتابى است که آیاتش براى مردمى که علم و آگاهى دارند، بخش‌بخش نازل شده است.»

این سوره به نام «مصابیح‌» هم یاد شده زیرا در آیه‌ى 12 از زینت کردن و آراستن آسمان توسط ستاره‌ها که چراغ‌هائى هستند سخن به میان آمده است.

این سوره را بعضى هم به نام «حم. سجده‌» مى‌شناسند.

قرآن، رسالت، خدا، آخرت وحى، توحید، از مسائل دیگر این سوره مى‌باشد. سوره‌ى فصلت، تجلى قدرت مطلقه‌ى خداوند است، هم در دنیا و در رابطه با هلاک کردن مکذبین و ظالمین و هم در آخرت و هنگام حسابرسى اعمال بندگان.

54 آیه دارد و در اوائل بعثت در مکّه نازل گشته است.

 

42) شورى [مشورت و هم‌فکرى و نظرخواهى]

-------------------------------------------------------------

42) شورى [مشورت و هم‌فکرى و نظرخواهى]

در آیه‌ى 38 اصل اجتماعى شورا در امور اجرائى از صفات مؤمنانى به حساب آمده که اهل تقوا و نماز و انفاق و همیارى هنگام ستمدیدگى مى‌باشند.

محور این سوره وحى و محتواى پیام‌هاى آن است و حالت پذیرش یا انکار مردم نسبت به آن و برخى از نشانه‌هاى خدا و نیز نتایج اعمال و راه مستقیم الهى بیان شده است و باز، نقبى به آخرت و سراى ابدى در آن جهان و همچنین بیان بعضى از نعمت‌هاى الهى.

این سوره‌ى مکّى که 53 آیه دارد یک سال قبل از هجرت نازل شده است.

 

43) زخرف [زینت و زیور]

-------------------------------------------------------------

43) زخرف [زینت و زیور]

در آیه‌ى 33 تا 35 در بیان بى‌ارزشى جلوه‌هاى مادى و فریبنده‌ى دنیا مى‌خوانیم: «اگر به خاطر این نبود که مردم امّتى یک‌پارچه و هم‌سان باشند، خداوند براى کافران خانه‌هائى با سقف‌هاى نقره‌گون و بالاخانه‌ها و درها و تخت‌ها و زیورها و... قرار مى‌داد.»

با بیان این معنى، خداوند ارزش را به آخرت و آنچه باقى است مى‌دهد و نوعى جدل و بحث در مورد معتقدات بى‌اساس مشرکین انجام گرفته و از اتکاء آنان به اندیشه‌هاى خرافى که میراث نیاکان است انتقاد شده است تا زمینه‌ى قلبى براى ایمان آماده گردد.

در بخشى دیگر از شیوه‌ى استخفاى فرعون و معیارهاى غلط آنان در ارزشیابى یاد شده و به عنوان نمونه از دعوت عیسى یاد شده است.

از جمله مسائل دیگر این سوره، تصحیح اعتقادات خرافى، جدال توحیدى، آیات قیامت، فرستادن انبیاء، به خصوص ابراهیم و موسى و عیسى مى‌باشد.

این سوره مکّى است. داراى 89 آیه بوده و حدود سال‌هاى 5 و 6 بعثت نازل شده است.

 

44) دخان [دود]

-------------------------------------------------------------

44) دخان [دود]

در آیه‌ى 10 مى‌گوید: «منتظر روزى باش که آسمان دودى فرا‌گیرنده مردم را فراهم مى‌آورد و عذابى دردناک است.»

بعضى این دود را از علائم رستاخیز و پیش درآمد قیامت دانسته‌اند، برخى گفته‌اند در قیامت، به عنوان عذاب، دودى که چشم و گوش منافقان را پر مى‌کند ظاهر خواهد شد.

بعضى هم این را تحقق یافته مى‌دانند و مى‌گویند در اثر تکذیب و روگردانى مردم از دعوت پیامبر قحط‌سالى و تنگ‌دستى چنان کرد که مردم وقتى با چشم‌هاى ناتوان به آسمان نگاه مى‌کردند، آن را پر شده از دود مى‌دیدند. در هر صورت سوره‌ى متضمن بیم دادن کسانى است که در قرآن و دعوت حقّ شک دارند و آنان را نسبت به عذاب دنیا و آخرت هشدار مى‌دهد.

و داستان موسى و سر‌انجام فرعون را نمونه‌اى از عذاب دنیوى و کیفرهاى گوناگون جهنم را نمونه‌اى از عذاب دنیوى و کیفرهاى گوناگون جهنم را نمونه‌اى از عذاب آخرت بیان مى‌کند و پاداش متقین را هم بیان مى‌کند.

این سوره 59 آیه دارد و در سال 4 بعثت در مکّه نازل گردیده است. توصیه شده که این سوره در نمازهاى واجب و مستحب خوانده شود.

 

45) جاثیه [به زانو افتاده]

-------------------------------------------------------------

45) جاثیه [به زانو افتاده]

این‌که در قیامت، هر امتى به زانو در مى‌آید و براى رسیدگى به حساب‌شان حاضر مى‌شوند در آیه‌ى 28 ذکر شده است. مظهرى است از سلطه‌ى کامله‌ى خداوند در قیامت.

سوره با بیان مطالب توحیدى و شریعت پیامبر و لزوم توجه به آیات و نشانه‌هاى الهى شروع شده و با بیان تهدید‌آمیز نسبت به مستکبران اعراض‌گر از آیات خدا و هوا‌پرست و گمراه ادامه مى‌یابد و با بیان ثبت اعمال و بازبینى آن در قیامت و کیفرهاى اخروى پایان مى‌گیرد.

از نام‌هاى دیگر سوره، «شریعت‌» و «دهر» است.

از سوره‌هاى مکّى است و مشتمل بر 37 آیه بوده و در سال 8 بعثت نازل شده است.

 

46) احقاف [نام سرزمین قوم عاد در نزدیکى یمن]

-------------------------------------------------------------

46) احقاف [نام سرزمین قوم عاد در نزدیکى یمن]

در آیه‌ى 21 مى‌خوانیم: «حضرت هود، قوم خودش (عاد) را در سرزمین احقاف، از عذاب خدا بیم داد.» احقاف در قسمت جنوبى عربستان بوده و الآن آثارى از آن باقى نمانده است.

هلاکت قوم هود و اقوامى دیگر در پیرامون مکّه و نیز ایمان آوردن گروهى از جن، همچنین مطالبى درباره‌ى معاد، توحید و نبوت، از مسائل دیگر این سوره است و در پیام پایانى سوره، فرمان صبر و بردبارى به پیامبر مى‌دهد این سوره با 35 آیه در مکّه نازل شده است.

 

47) محمد (ص) [نام پیامبر بزرگ اسلام]

-------------------------------------------------------------

47) محمد (ص) [نام پیامبر بزرگ اسلام]

نام «محمّد» (ص) در دومین آیه این سوره آمده است.

سوره، توصیفى است از کافران و روش‌ها و عملکردهاى آنان و نیز توصیفى است از مؤمنان و اعمال نیک و صفات پاک‌شان. از نعمت‌هاى نازله بر مؤمنین و عقوبت‌هاى وارده بر کافران سخن مى‌گوید. مقایسه‌اى است میان این دو جناح حق و باطل در دنیا و آخرت و بیانگر این است که مقابله و مخالفت آگاهانه‌ى کفار با پیامبر و دین خدا فقط به زیان خودشان خواهد بود.

نام دیگر این سوره «قتال‌» است. چرا که عنصر بارز جنگ با کفار و فرمان موضع‌گیرى قاطع در برابرشان از پیشانى این سوره‌ى انقلابى آشکار است، همچنان‌که از لحن آیات هم پیدا است این سوره در مدینه و در دوره‌ى قدرت و آمادگى رزمى مسلمین نازل شده است و 38 آیه دارد.

 

48) فتح [پیروزى]

-------------------------------------------------------------

48) فتح [پیروزى]

در آیه‌ى اول از پیروزى بزرگى که به یارى خدا نصیب پیامبر شد، یاد شده است. فتحى که در «صلح حدیبیه‌» فراهم آمد. پیامبر همراه 1400 نفر به جنگ مشرکین بیرون آمد. امیدى به بازگشت پیروزمندانه و به سلامت نبود ولى سرانجام با قراردادن آتش بس 10 ساله، بدون درگیرى به مدینه بازگشتند.

همین قرارداد، پیروزى‌هاى بزرگ دیگرى به دنبال داشت، مانند فتح خیبر در سال هفتم هجرى و فتح مکّه به همراه 12 هزار سرباز مسلمان در سال 8 هجرى و مسلمان شدن تعداد زیادى از مشرکین در این فاصله. (به فتح مکّه در آیه‌ى 27 این سوره اشاره شده است) اینها است آن «فتح مبین‌» که سوره به آن نام، مشهور گشته است. سوره بیشتر مربوط است به امور داخلى مسلمین در ارتباط با بیعت مردم و سخنان عافیت‌طلبان و جوسازان و همچنین اشاره به خلق و خوى جاهلى مردم در گذشته و راه مبنى بر تقوا که پیامبر آورده در آخرین آیه ضمن بیان رسالت محمد، به خصوصیات اصحابش اشاره مى‌کند از جمله به: {اشداء على الکفار رحماء بینهم‌} یاران پیامبر (ص) نسبت به کفار شدید و سخت‌گیرند امّا نسبت به یکدیگر مهربان مى‌باشند.

این سوره در سال 6 هجرى در مدینه پس از قرار داد صلح حدیبیه نازل شده و داراى 29 آیه مى‌باشد.

 

49) حجرات [حجره‌ها و اطاق‌ها]

-------------------------------------------------------------

49) حجرات [حجره‌ها و اطاق‌ها]

در آیه‌ى 4 نکوهشى از آن دسته بى‌خردانى شده که بدون رعایت نکات اخلاقى از بیرون و پشت پنجره با فریاد، پیامبر را صدا مى‌کردند.

این سوره مشتمل است بر نکاتى از ادب و اخلاق مسلمان در رابطه با خدا و پیامبر و جلو نیفتادن از آنها و سفارش به اصلاح بین مسلمانان و هم‌نوعان و برخى نظامات اجتماعى و کلاً سوره‌اى است اخلاقى، که از تمسخر و استهزاء، سوء ظن، تجسس و غیبت نهى مى‌کند و از همه‌ى مردم، کسى را برتر مى‌داند که با تقوا است {ان اکرمکم عند اللّه اتقاکم‌} (آیه‌ى 13)

این سوره که 18 آیه دارد، مدنى است و در سال 7 هجرى نازل شده است.

 

50) ق [از حروف رمز اوائل سوره‌ها]

-------------------------------------------------------------

50) ق [از حروف رمز اوائل سوره‌ها]

بستر کلى این سوره، معاد و احوالات مردم در قیامت است و در کنار این مسأله، از خلقت انسان تا مرگش و پس از مرگ و بعضى از پدیده‌هاى آفرینش و نعمت‌هاى خدا سخن به میان آمده است و یادى از بعضى اقوام تکذیب‌کننده که گرفتار عذاب خدا شدند.

45 آیه دارد و در سال پنجم بعثت در مکّه نازل شده است و دعوت سوره به تحمل و استقامت و صبر در برابر حرف‌هاى مشرکین است.

 

51) ذاریات [پراکنده کنندگان]

-------------------------------------------------------------

51) ذاریات [پراکنده کنندگان]

سوگند به فرشتگان داراى این صفت یا بادهائى که گرد و خاک را یا ابرها را مى‌پراکنند در نخستین آیه آمده است. اشاره‌اى است به تدبیر عمومى خدا در جهان از طریق فرشتگان یا بادها.

سوره، بیان کننده‌ى معاد و نقش تربیتى و سازندگى آن در عمل دنیائى انسان و صفات متقین و داستان‌هائى از ابراهیم و موسى و قوم عاد و ثمود و قوم نوح است و بیان زوجیت عمومى در جهان خلقت و بیان فلسفه‌ى آفرینش جن و انس که «عبادت‌» است (آیه‌ى 56) و در پایان هشدارى به ستمگران و کافران.

چهل و هفتمین سوره‌اى است که در سال 7 بعثت در مکّه نازل شده است و 60 آیه دارد.

 

52) طور [نام یک کوه]

-------------------------------------------------------------

52) طور [نام یک کوه]

در اولین آیه به کوه مقدّس طور در سینا که محل مناجات موسى (ع) با خداوند بوده، سوگند یاد شده است.

سوره، یادآور قیامت و بهشت و جهنم و بیانگر نعمت‌هاى بى‌پایان بهشتیان و عذاب‌هاى گوناگون مکذبین و کفار در دوزخ است و نیز احتیاج و مجادله‌اى با مشرکین و تردیدشان در ایمان آوردن و نقد تفکر الحادى و مشرکانه و در پایان باز هم دعوت به صبر.

این سوره با 49 آیه در سال 4 بعثت در مکّه نازل گردید. در احادیث، زیاد خواندن آن سبب خلاصى از زندان بیان شده است.

 

53) نجم [ستاره]

-------------------------------------------------------------

53) نجم [ستاره]

در آغاز سوره، به ستاره‌ى آن هنگام که فرود آمده و غروب کند سوگند یاد شده است.

هدف کلى سوره تأکید بر سه رکن «ربوبیت‌» «نبوت‌» و «معاد» است و اعلام وحى، توبیخ مشرکین از اعراض، مردم شناسى، توحید و تنذیر، از موضوعات دیگر این سوره است. کلاً سوره تشویق به پذیرش دعوت است و انتقاد از روى‌گردانى از قرآن و پیامبر.

برخى هم مراد از «نجم‌» را ستاره‌ى فروزان قرآن دانسته‌اند که براى بشر فرود آمده است. این سوره با 62 آیه، مکّى است.

 

54) قمر [ماه]

-------------------------------------------------------------

54) قمر [ماه]

آیه‌ى اول، به «شق القمر» و دو پاره شدن ماه، بنا به درخواست مشرکین از پیامبر اسلام به عنوان معجزه و نشانه‌اى از قدرت خدا اشاره کرده است.

این سوره به طور کلى به انذار و بیم دادن مکذبین بهانه‌جو پرداخته است و از هلاکت امّت‌هاى تکذیب‌کننده‌ى گذشته همچون قوم نوح و عاد و ثمود و لوط و آل فرعون، شاهد آورده است و در پایان از عاقبت جهنمى مجرمین و فرجام خوش متقین یاد مى‌کند.

با 55 آیه در سال 4 بعثت نازل شده و از سوره‌هاى مکّى است.

 

55) رحمن [بخشنده]

-------------------------------------------------------------

55) رحمن [بخشنده]

نام خداوند است که به عنوان آموزگار قرآن و آفریدگار بشر و آموزنده‌ى بیان، ذکر شده است. (آیه‌ى اول)

سوره‌ى رحمان در خطابى به جن و انس از آفرینش جهان و از نعمت‌هاى فراوان و گوناگون خدا در دنیا و بهشت و نیز از عقوبت‌هاى اهل دوزخ سخن گفته است و با تکرار 31 بار آیه‌ى {فباى آلاء ربکما تکذبان‌} در این سوره‌ى نسبتاً کوچک مى‌پرسد که به کدام یک از نعمت‌هاى پروردگارت تکذیب مى‌کنید؟!

و این سوره در زبان ائمه به «عروس قرآن‌» معروف بوده است.

78 آیه دارد. این سوره را بعضى مکّى و بعضى مدنى دانسته‌اند.

 

56) واقعه [پیش آمد، حادثه]

-------------------------------------------------------------

56) واقعه [پیش آمد، حادثه]

یکى از نام‌هاى رستاخیز و قیامت است، حادثه‌اى که بى‌شک واقع خواهد شد و در آغاز سوره از وقوع آن و مشخصات و آثارش خبر مى‌دهد و تا پایان سوره از حالات اهل بهشت و جهنم در آخرت یاد مى‌کند.

در بخشى از سوره هم به اهمیّت «قرآن کریم‌» که فرود آمده از نزد خداوند است اشاره مى‌کند. در این سوره مردم به سه دسته تقسیم شده‌اند: اصحاب یمین، اصحاب شمال و سابقون.

96 آیه دارد و در اوائل بعثت در مکّه فرود آمده است. به خواندن این سوره بسیار دستور داده شده است.

 

57) حدید [آهن]

-------------------------------------------------------------

57) حدید [آهن]

در آیه‌ى 25 از آهن به عنوان مظهر قدرت و منفعت، در کنار نازل کردن کتاب و میزان (سمبل مکتب و عدالت اجتماعى) یاد مى‌کند. حدید، به اسلحه، به امام، به حضرت قائم (ع) هم تأویل شده است. (مرآة الانوار، ص 124)

هدف اصلى سوره، تشویق به انفاق در راه خدا است که از ایمان و تقوا سرچشمه مى‌گیرد. اخلاص و زهد و موعظه و معارفى از مبدأ و معاد از مطالب دیگر این سوره است. در حدیثى آمده که: چون خداوند مى‌دانست که در آخرالزمان افرادى عمیق و ژرف‌اندیش پدید خواهند آمد سوره‌ى قل هو الله احد و آیاتى از این سوره را (از اول تا آیه‌ى 6) نازل کرد. (المیزان، ج 19، ص 168)

این سوره مدنى است. با 28 آیه در سال پنجم هجرى نازل شده است.

 

58) مجادله [گفتگو و جدل]

-------------------------------------------------------------

58) مجادله [گفتگو و جدل]

در آیه‌ى اول، سخن از مجادله و گفتگوئى است که میان پیامبر با زنى که شوهرش او را «ظهار» کرده بود واقع شده است. ظهار، نوعى تحریم زن بود که در جاهلیت، رواج داشت.

در این سوره، صفاتى از مؤمنان در رفتارهاى‌شان و همچنین صفات مخالفان اسلام بیان شده است و از نجوا و در گوشى صحبت کردن نکوهش شده و وعده‌ى عذاب براى کسانى بیان شده که با دشمنان خدا طرح دوستى مى‌ریزند و عنوان «حزب‌الشیطان‌» به آنها مى‌دهد و در پایان هم مشخصات «حزب الله‌» مطرح است.

این سوره که داراى 22 آیه است در سال 9 هجرى در مدینه نازل شده است.

 

59) حشر [بیرون آمدن، بر انگیخته شدن]

-------------------------------------------------------------

59) حشر [بیرون آمدن، بر انگیخته شدن]

در آیه‌ى 2 بیان مى‌کند که خداوند، براى اولین بار، کسانى را از اهل کتاب (یهود و نصارى) که کفر ورزیدند،(از قلعه‌هایشان) بیرون مى‌آورد.

یهودى‌ها مى‌پنداشتند که با داشتن حصارها و قلعه‌ها هرگز مغلوب نخواهند شد ولى به دست پیامبر و مؤمنین شکست‌خوردند و از پایگاه‌ها و قلعه‌هایشان بیرون رانده شدند و این در سایه‌ى پیمان شکنى یهود بنى نضیر بود که منافقانه نقش ستون پنجم را در داخل مدینه بازى مى‌کردند. به همین جهت‌سوره به نام «بنى نضیر» هم گفته شده است.

این سوره مدنى است و در سال 4 هجرى نازل شده است و 24 آیه دارد.

 

60) ممتحنه [زن امتحان شده]

-------------------------------------------------------------

60) ممتحنه [زن امتحان شده]

در آیه‌ى 10 مى‌خوانیم: «زنان مؤمنى را که به سوى شما هجرت کرده‌اند بیازمائید. اگر واقعاً ایمان آورده بودند، آنان را دوباره پیش مشرکین بر نگردانید. زیرا بر آنان حرام مى‌باشند...».

در این سوره، مرز دوستى‌ها و دشمنى‌ها و سیاست‌خارجى مؤمنین در رابطه با دشمن، برخى از مسائل تربیتى و همچنین یادى از قیامت، بیان شده است.

احکام هجرت و بیعت و ایمان زنان مسلمان از مسائل دیگر این سوره مى‌باشد. این سوره که با 13 آیه در سال 10 هجرى در مدینه نازل شده دو نام دیگر هم دارد که عبارت‌اند از: «امتحان‌»، «مراة‌» (زن) آیات 1 تا 9 به مناسبت جاسوسى شخصى به نفع مشرکین و دادن گزارش نظامى از تصمیم مسلمین به جنگ با مشرکین نازل شده و به همین جهت آیات از داشتن رابطه‌ى دوستانه با مشرکین نهى کرده است.

 

61) صف [ردیف و صف]

-------------------------------------------------------------

61) صف [ردیف و صف]

خداوند پیکار‌گرانى را که در راه او همچون صفى فولادین و بنیانى استوار مى‌جنگند دوست مى‌دارد. این مطلب در آیه‌ى 4 از این سوره بیان شده است.

این سوره، تشویق و تحریک مسلمین به مبارزه با دشمن و معرفى اسلام به عنوان فروغى الهى و فروزان مى‌باشد و نوید غلبه و حاکمیت این آئین را بر ادیان دیگر مى‌دهد.

نام دیگر این سوره، «حواریین‌» است. به مناسبت این‌که در آخرین آیه‌اش دعوت عیساى مسیح از «حواریین‌» براى نصرت دین خدا بیان شده است.

کلاً محور آیات این سوره بر دو موضوع «عقیده‌» و «جهاد» است. این سوره که 14 آیه دارد در سال دوم هجرت در مدینه نازل شده است.

 

62) جمعه

-------------------------------------------------------------

62) جمعه

جمعه روز بزرگ و عید هفتگى اسلامى است. روز «جمع‌» شدن مردم در مساجد و مجالس دینى است، روز برپائى نماز پر‌شکوه جمعه (این عبادت سیاسى - اجتماعى) و اقامه‌ى این شعار است.

در این سوره، پس از توصیف خدا و بیان فلسفه‌ى بعثت و رسالت و اشاره به قوم یهود در رابطه با دین، دعوت به «نماز جمعه‌» مى‌کند. (آیه‌ى 9)

در رکعت اول نماز جمعه این سوره خوانده مى‌شود و جمعه و نماز جمعه در فرهنگ اسلام، نقش به سزائى در تربیت و تهذیب و تعلیم و تحکیم پایه‌هاى جامعه اسلامى دارد.

سوره‌ى جمعه 11 آیه دارد و در سال 2 هجرى در مدینه نازل شده است.

 

63) منافقون [دو چهره‌ها]

-------------------------------------------------------------

63) منافقون [دو چهره‌ها]

در این سوره، به تشریح اخلاق و شیوه‌هاى منافقین و خصوصیت‌هاى روانى آنان، همچنین توطئه‌ها و دروغ‌پردازى‌هاى‌شان پرداخته و مسلمانان را از آنها به عنوان «دشمنانى سر سخت‌» بر حذر داشته است.

این سوره هم در نماز جمعه خوانده مى‌شود تا در اثر یادآورى نقش منافقانه‌ى دشمنان، مسلمین همیشه آگاهى خود را حفظ کنند. سوره درباره‌ى عبد‌الله بن ابى (از سران منافقین) نازل شده است.

11 آیه دارد و در سال 3 هجرى در مدینه نازل شده است و بعضى گفته‌اند که این سوره در یکى از شب‌هاى جنگ تبوک فرود آمده است.

 

64) تغابن [گول‌خوردگى و حسرت و خسران]

-------------------------------------------------------------

64) تغابن [گول‌خوردگى و حسرت و خسران]

«روز تغابن‌» یکى از نام‌هاى روز قیامت است که در آیه‌ى 9 آمده است. چرا که در قیامت، انسان‌ها از این‌که براى حیات ابدى آن جهان، چندان کارى نکرده و عمل صالحى ذخیره نکرده‌اند و یا گناه و معصیت و فساد به همراه آورده‌اند، احساس ضرر و خسران مى‌کنند و حسرت و افسوس مى‌خورند.

در آیه‌ى 9 از رستاخیز با این نام یاد مى‌کند و کلاً در این سوره، تشویق فراوانى به انفاق مى‌کند تا انسان مفتون «اموال و اولاد» نگردد و در قیامت، مغبون و زیان‌کار به حساب نیاید.

با 18 آیه از سوره‌هاى مدنى قرآن محسوب مى‌گردد.

 

65) طلاق [رها ساختن و طلاق دادن زن]

-------------------------------------------------------------

65) طلاق [رها ساختن و طلاق دادن زن]

در این سوره، احکام و مسائلى کلى در مورد طلاق و عده‌ى زنان مطلقه و مسائل و احکام خانواده و... بیان مى‌شود.

به همین جهت، این سوره نام دیگرى هم دارد و آن نساء (زنان) است. در کنار مسائل فوق، موعظه‌ها و اندرزهائى و بشارت‌هائى هم داده شده است و یادى از هلاکت اقوامى به جهت‌سر‌پیچى از فرمان خداوند.

این سوره در حدود سال‌هاى 7 - 9 هجرت در مدینه نازل شده و 12 آیه دارد.

 

66) تحریم [حرام و ممنوع ساختن]

-------------------------------------------------------------

66) تحریم [حرام و ممنوع ساختن]

در آیه‌ى اول سوره، خداوند از پیامبرش گله و شِکوه مى‌کند که چرا براى جلب رضایت بعضى از همسرانش، آنچه را که خدا بر او حلال کرده بر خود حرام مى‌کند.

این خطاب آمیخته به عتاب و سرزنش در واقع سرزنش بعضى از آن زنان پیغمبر است که با رفتارشان باعث چنین عکس‌العملى از سوى پیامبر شدند. نقل شده که موضوع، مربوط به روابط خانوادگى بوده است.

بعد از ادامه‌ى مطلب در چند آیه بعدى، با ذکرى از قیامت و عذاب دوزخ و دعوت به توبه، فرمان جهاد با کفار و منافقین و سخت‌گیرى با آنان مى‌دهد و در پایان به عنوان نمونه‌اى از همسران ناشایسته از زن نوح و لوط یاد کرده و زن فرعون و حضرت مریم را به عنوان الگوهاى تعهد و ایمان و عمل و عفت معرفى مى‌کند.

سوره‌ى تحریم مدنى است و در سال 10 هجرى نازل شده و 12 آیه دارد.

 

67) ملک [فرمانروائى]

-------------------------------------------------------------

67) ملک [فرمانروائى]

فرمانروائى و حکومت در دست خداى توانا است. با این فراز، سوره شروع مى‌شود. از خداوند و خلقت زمین و آسمان و حیوانات، سخن مى‌گوید و از روز قیامت و پاداش و کیفر و نعمت و نقمت‌خدا یاد مى‌کند. هدف کلى سوره، بیان ربوبیت و تدبیر عام خداوند نسبت به عالم است.

این سوره، بعد از سوره‌ى طور در سال 7 بعثت در مکّه نازل شده است و 30 آیه دارد. به خواندن این سوره، زیاد سفارش شده است به سوره‌ى «تبارک‌» هم معروف است.

 

68) قلم

-------------------------------------------------------------

68) قلم

در آیه‌هاى اول سوره، خدا به «قلم‌» و «آنچه مى‌نویسند» سوگند یاد کرده است.

سوگند به قلم و نوشته، از دین پیامبرى که «امى‌» و درس ناخوانده است و در میان قوم خود از سوى مخالفین به جنون و دیوانگى متهم شده، اعجاز دیگرى از آیات قرآنى است.

بعد از سوره‌ى «علق‌» نازل شده و بعضى گفته‌اند که دومین سوره‌ى نازله است.

این سوره، ضمن دفع اتهام جنون از پیامبر و تأکید روى رسالت او، فرمان اعراض از آنان را مى‌دهد. بعد از مقدارى بیان آخرت و بهشت و کیفرها، فرمان صبر و استقامت مى‌دهد. آیه‌ى معروف {و ان یکاد ...} که براى دفع نظرهاى بد است در آخر این سوره مى‌باشد.

52 آیه دارد و در اوائل بعثت در مکّه نازل شده است.

 

69) حاقه [آنچه سزاوار و مسلم و حق است]

-------------------------------------------------------------

69) حاقه [آنچه سزاوار و مسلم و حق است]

«حاقه‌» یکى از نام‌هاى قیامت است. قاطع و کوبنده و حتمى و بى‌کم‌ترین تردید و اساساً خود قیامت، حق است و بدون معاد، زندگى و آفرینش و حیات، پوچ و لغو خواهد بود.

این کلمه در سه آیه‌ى اول سوره تکرار شده و سپس به توصیف قیامت و امّت‌هاى گذشته و باز هم قیامت و وحى نبوى پرداخته است.

در روایات آمده که این سوره درباره‌ى على (ع) نازل شده. او هم حقى بود که تکذیب‌کنندگان و مخالفینى داشت.

این سوره‌ى آهنگین و پر طنین با 52 آیه در سال‌هاى 3 یا 4 بعثت در مکّه نازل شده است.

 

70) معارج [نردبان‌ها، رتبه‌هاى بالا برنده]

-------------------------------------------------------------

70) معارج [نردبان‌ها، رتبه‌هاى بالا برنده]

در آیه‌ى 3 و 4، از خدا با نام «صاحب معارج‌» یاد شده است که فرشتگان و روح به سوى او بالا مى‌روند. آرى خداوند، براى معراج و تعالى وجودى انسان‌ها برنامه‌هاى تربیتى فراوانى (در تکوین و تشریع) قرار داده است.

محور اصلى سوره، روى قیامت و معاد است و این اصل اعتقادى دگرگون‌ساز و تربیت‌کننده به عنوان عاملى جهت کنترل و تقوا معرفى شده است.

44 آیه دارد و در اوائل بعثت در مکّه نازل شده است.

 

71) نوح [از پیامبران بزرگ]

-------------------------------------------------------------

71) نوح [از پیامبران بزرگ]

داستان نوح با قومش به عنوان تجربه‌اى از تجارب دعوت الهى در روى زمین و موضع‌گیرى‌هاى مخالفان و درگیرى حق و باطل در این سوره بیان شده است. استقامت نوح در راه دعوت، الهام‌بخش صبر است و هلاکت قوم نوح، هشدارى براى مکذبین.

این سوره، بعد از سوره‌ى نحل در مکّه و در سال 4 بعثت نازل شده است داراى 28 آیه مى‌باشد.

 

72) جن [موجودى نامرئى با ویژگى‌هائى عجیب]

-------------------------------------------------------------

72) جن [موجودى نامرئى با ویژگى‌هائى عجیب]

خداوند، انواع گوناگون آفریده و بنده دارد. یکى هم جن است. در این سوره، درباره‌ى گروهى از آنان و عکس‌العمل‌شان در برابر شنیدن آیات قرآن و دعوت محمّد و دسته‌هاى مؤمن و کافر و مسلم و قاسط از آنان صحبت‌شده است و مبین توحید ربوبى است.

این سوره، به روى انسان درى از «آن جهان‌» مى‌گشاید و او را به قلمرو بى‌کرانه آفرینش خدا مى‌کشد. تا بدانند که جز خودشان، دیگرانى هم هستند که خد‌اشناس و عاقل و مطیع سنّت‌هاى الهى‌اند.

این سوره حدوداً در سال 6 بعثت نازل شده است. آن هنگام که پیامبر براى دعوت قبیله‌ى ثقیف به «طائف‌» رفته بود و آنها ضمن رد دعوت، پیامبر را آزار دادند و در بازگشت، خدا این آیات را فرستاد.

و برخى هم گفته‌اند که پس از وفات خدیجه و ابوطالب و یکى دو سال به هجرت مانده، نازل شده است.

سوره‌ى جن 28 آیه دارد و مکّى است.

 

73) مزمل [گلیم به خود پیچیده]

-------------------------------------------------------------

73) مزمل [گلیم به خود پیچیده]

آیه‌ى اول را که مى‌خوانیم، با این تعبیر به پیامبر خطاب شده، آن هنگام که در اول بعثت، مشرکان در «دار الندوة‌» دعوتش را نپذیرفتند و در فکر توطئه بر ضد او بودند. پیامبر غمگین و آزرده به خانه رفت و خوابید.

اما سروش خدائى این‌گونه نوازشش داد و او را به «برخاستن‌» و عبادت شبانه و کمک‌گیرى از نیایش و تلاوت قرآن و مقاومت در برابر حرف‌ها و مخالفت‌هاى‌شان دعوت کرد و از آن حضرت، در برابر برخوردهاى سرد و بى‌مهرى‌هاى اهل مکّه حمایت نمود در آیه‌ى آخر، دستورى مبنى بر نیایش شبانه و تلاوت قرآن به پیامبر مى‌دهد.

این سوره با 20 آیه در مکّه نازل شده است. (اوائل بعثت)

 

74) مدثر [جامه به خود پیچیده]

-------------------------------------------------------------

74) مدثر [جامه به خود پیچیده]

وقتى که در غار حرا با نزول آیه‌ى {اقرء ...} محمّد (ص) به رسالت مبعوث شد، به خانه آمد و از شعله‌هاى «وحى‌» مشتعل بود. جامعه به خود پیچیده و خوابید. این سوره نازل شده و او را به «قیام‌» و «انذار» و «تکبیر» فرا خواند. (آیات اول سوره)

جزو اولین سوره‌ها است (به قول برخى: دومین سوره و بعد از «مزمل‌» یا «اقرء...») و از رسالت و قیامت و مشرکین و فرشتگان و تنذیر سخن مى‌گوید و از عواملى همچون ترک نماز و اطعام مساکین و نیز از فرو رفتن در بطالت‌ها و تکذیب قیامت که سبب جهنمى شدن است‌یاد مى‌کند. 56 آیه دارد و مکّى است.

 

75) قیامت [برخاستن]

-------------------------------------------------------------

75) قیامت [برخاستن]

قیامت، نام رستاخیز عمومى و معاد است. روزى که همه از گورها برمى‌خیزند و به سوى محشر و سرنوشت ابدى خویش در بهشت‌یا دوزخ رهسپار مى‌شوند. در اولین آیه به قیامت‌سوگند یاد شده است و به بشر، آن روز را یادآورى مى‌کند.

در آیات بعد، علائم به روز آن رستاخیز و نیز حالات بشر هنگام جان دادن ذکر شده و با طرح موضوع عبث نبودن خلقت، استدلال بر فلسفه‌ى معاد شده است. 40 آیه دارد و در مکّه در سال 3 بعثت نازل شده است.

 

76) دهر [روزگار، دوران]

-------------------------------------------------------------

76) دهر [روزگار، دوران]

در آیه‌ى اول اشاره به «روزگارى‌» مى‌کند که بر «انسان‌» گذشته و او چیزى نبود که یاد شود. از آن پس اشاره به خلقت انسان و قرار گرفتن او بر سر دو راهى «شکر» و «کفران‌» مى‌نماید.

از آن‌جا که محور این سوره، انسان است و عملش و اخلاصش و ایثارش و عاقبت کارش در قیامت و نعمت‌هاى خوب براى نیکان، نام دیگر این سوره «انسان‌» است.

این سوره به نام «هل اتى‌» هم مشهور است. چون که با این کلمه آغاز شده است.

این سوره در مدینه نازل شده و بنا به روایات در ستایش از على و فاطمه (ع) است که به خاطر نذرشان، سه روز روزه گرفتند و هنگام افطار، غذاى ساده‌ى خویش را به مسکین و یتیم و اسیر، ایثار کردند (آیه‌ى 8) و خود با آب افطار نمودند. در آیات بعد، از نعمت‌هاى خداوند براى اهل بهشت و پاداش نیکى‌ها در آخرت یاد شده و فرمان صبر و مقاومت داده است.

داراى 31 آیه است و بعد از «الرحمن‌» نازل شده است.

 

77) مرسلات [فرستاده شده‌ها]

-------------------------------------------------------------

77) مرسلات [فرستاده شده‌ها]

منظور از مرسلات (که در نخستین آیه خداوند به آنها قسم یاد کرده است) یا فرشتگانى است که پیاپى براى فرود آوردن وحى الهى به پیامبران فرستاده مى‌شوند، یا تند بادهائى است که فرستاده مى‌شوند. علائمى از به روز قیامت و توصیفى از محشر بیان شده است.

تأکید اصلى این سوره روى قیامت است و مکرراً تکذیب‌کنندگان بیم داده مى‌شوند آیه‌ى {ویل یومئذ للمکذبین} در این سوره 10 بار تکرار شده است و صحنه‌هائى از دنیا و آخرت و حقائق هستى در آن بیان شده است.

در سال دوم بعثت در مکّه در غارى در «منا» نازل شده است (بعد از سوره‌ى همزه) و 50 آیه دارد.

 

78) نبا [خبر]

-------------------------------------------------------------

78) نبا [خبر]

خبر مهم و بزرگ قیامت که مردم درباره‌اش از یکدیگر «سؤال‌» مى‌کنند، در آیات اول سوره بیان شده است. در بعضى روایات، این نبا به على (ع) تأویل شده است. (المیزان، ج 20، ص 261)

نام دیگر سوره، «عم‌» است‌یعنى «از چه؟» زیرا سوره با این کلمه آغاز مى‌شود و نام سومش، «تساؤل‌» مى‌باشد، یعنى «از هم پرسیدن‌». به نام «معصرات‌» هم ذکر شده است (که در آیه‌ى 14 آمده)

محور اساسى این سوره، ضرورت و حتمیت قیامت و استدلال بر آن و توصیف آن مى‌باشد. چون خبر از نظامى متقن و استوار مى‌دهد به عنوان نمونه‌اى از آن، برخى از نظام‌هاى طبیعت در مورد شب و روز و کوه و گیاه و زمین و... را بیان مى‌کند و آن روز حق را که تخلف‌ناپذیر است و مایه‌ى حسرت و ندامت کافران به یادها مى‌آورد.

بعد از سوره‌ى معارج در سال دوم بعثت در مکّه نازل شده و داراى 40 آیه مى‌باشد.

 

79) نازعات [آنها که از روى قوت مى‌کشند]

-------------------------------------------------------------

79) نازعات [آنها که از روى قوت مى‌کشند]

خداوند در نخستین آیه به نازعات قسم خورده است. نازعات، فرشتگانى هستند که جان مردم را مى‌گیرند یا روح کافران را به شدت قبض مى‌کنند یا ستاره‌هایى هستند که از افقى غایب شده و در افق دیگر پیدا مى‌شوند.

در هر صورت خداوند به فرشتگان به عنوان واسطه‌هایى در تدبیر امور جهان سوگند یاد کرده و اهمیّت نقش آنها را بازگو مى‌کند. بخشى از نبوت موسى و دعوت او از فرعون طغیان‌گر به سوى تزکیه و هدایت نقل شده. (آیه‌ى 15 به بعد)

و در ادامه، این سوره هم بر اساس آخرت و قیامت و اثبات آن و حالت مردم در بهشت و دوزخ مى‌باشد و در اوائل بعثت در مکّه نازل شده و 46 آیه دارد. نزول این سوره بعد از سوره‌ى «نباء» است.

 

80) عبس [چهره در هم کشید]

-------------------------------------------------------------

80) عبس [چهره در هم کشید]

سوره، عتاب و ملامت است از این‌که ثروتمندان را بر ضعفا و مساکین مؤمن مقدم بدارند.

در حضور پیامبر جمعى از بزرگان قریش در مکّه جمع بودند که نابینائى به نام «ابن ام مکتوم‌» وارد شد. با ورود او یک نفر به جهت ناراحتى از ورودش، چهره در هم کشید و عبوس شد (آن یک نفر یا پیامبر بود یا مردى از بنى امیه: بنا به اختلاف روایات) خداوند از این نحوه برخورد، انتقاد کرده و متذکر برخى نکات اخلاقى و تربیتى مى‌شود.

سوره با یادى از مراحل خلقت انسان و نعمت‌هاى خدا و حیات در زمین و سپس قیامت و چهره‌هاى خندان و اندوهگین در آخرت ادامه و پایان مى‌یابد نام دیگرش سوره‌ى «اعمى‌» (نابینا) است.

بعد از سوره‌ى نجم در سال دوم بعثت و در مکّه نازل شده و داراى 42 آیه مى‌باشد.

 

81) تکویر [در هم پیچیده شدن]

-------------------------------------------------------------

81) تکویر [در هم پیچیده شدن]

در هم پیچیده شدن خورشید و تمام شدن نور آن به منزله پایان نظام این جهان و از علائم قیامت است که در آیه‌ى اول به آن اشاره شده است. سپس درباره‌ى انکشاف اعمال انسان در آن روز مطلبى دارد.

سوره‌ى تکویر (یا: کورت) بیشتر در مورد معاد است و در قسمتى هم حمایت و تأییدى از پیامبر نموده و اتهامات را از او دفع مى‌کند.

بعد از سوره‌ى «تبت‌» در سال اول بعثت در مکّه نازل شده و 29 آیه دارد.

 

82) انفطار [شکافته شدن]

-------------------------------------------------------------

82) انفطار [شکافته شدن]

این سوره هم در مورد قیامت و سر‌انجام نیکان و بدان در بهشت و دوزخ مى‌باشد و شکافته شدن آسمان به معناى در هم ریختن این نظام قائم، باز هم پیش درآمدى بر رستاخیز و از جمله شرائط متصل به قیامت است و از ثبت و ضبط دقیق اعمال هر انسان مطالبى دارد که توسط دو فرشته انجام مى‌گیرد.

این سوره، با 19 آیه بعد از «نازعات‌» در سال 3 بعثت در مکّه نازل شده است.

 

83) مطففین [کم‌فروشان]

-------------------------------------------------------------

83) مطففین [کم‌فروشان]

در آیه‌ى اول این سوره، نکوهش و هشدارى به کم‌فروشان آمده است و براى اصلاح اقتصادى در جامعه از زشتى این کار و بیان عقوبت‌هاى سخت اخروى براى آنان و براى تکذیب‌کنندگان و فاجران سخنانى گفته شده است و ستایشى هم از ابرار و صالحان.

این، آخرین سوره‌اى است که در مکّه نازل شده و در واقع در سفر هجرت پیامبر قبل از رسیدن به مدینه نازل گشته است و گویاى کم‌فروشى و اختلال در وزن و کِیلى است که مردم مدینه گرفتارش بودند و 36 آیه دارد. به نام سوره‌ى «تطفیف‌» هم نقل شده است.

 

84) انشقاق [دو شقه شدن و شکاف برداشتن]

-------------------------------------------------------------

84) انشقاق [دو شقه شدن و شکاف برداشتن]

باز هم از علائم ظهور قیامت در هم ریختن و پاره شدن نظام جهان بالا بیان شده است (آیه‌ى 1) آن‌چنان‌که در سوره‌هاى تکویر و انفطار بیان شد.

این سوره هم مانند سوره‌هاى کوچک مکّى، تکیه‌اش روى مبدأ و معاد است و سیر انسان را به سوى خدا و سرنوشت ابدى‌اش در آخرت و حساب و کتاب بیان مى‌کند.

بعد از سوره‌ى انفطار در مکّه نازل شده و 25 آیه دارد.

 

85) بروج [برج‌ها]

-------------------------------------------------------------

85) بروج [برج‌ها]

در اولین آیه به آسمانى که داراى برج‌ها است‌سوگند یاد شده است. برج‌هاى آسمان، جایگاه و خط سیر ستارگان در آسمان است. بعضى هم آن را برج‌هاى دوازده‌گانه‌ى فلکى دانسته‌اند و در بعضى احادیث، دوازده برج به دوازده امام تأویل شده است.

در این سوره هشدار و تهدیدى است نسبت به کسانى که مؤمنین را تنها به جرم مؤمن بودن، آزار مى‌دادند و این را به عنوان آزمایشى از سختى‌ها و مشکلات در پیش پاى مؤمنان در راه ایمان و اعتقاد مى‌داند.

داستان «اصحاب اخدود» که در آتش سوختند (به جرم ایمان) و نیز سپاه فرعون و ثمود و نمونه‌اى از مؤمنانى که در راه ایمان، بر شدائد فرعونى صبر و مقاومت کردند بیان شده است تا امّت محمّد (ص) هم از استقامت آنان درس صبر بیاموزند و نوید پیروزى به مسلمین داده شده است.

 

این سوره را سوره‌ى پیامبران نیز گفته‌اند. بعد از سوره‌ى شمس و در اوائل بعثت در مکّه نازل شده و 22 آیه دارد.

 

86) طارق [ستاره‌ى ظاهر‌شونده]

-------------------------------------------------------------

86) طارق [ستاره‌ى ظاهر‌شونده]

در آیه‌ى نخست به آسمان و ستاره‌هاى درخشان و ظاهر شونده، قسم یاد شده است.

محور سخن در این سوره، معاد است و با بیان قدرت کامل خدا بر تحقق آن در آینده استدلال مى‌کند و با بیان اصل خلقت انسان، او را در جهت تربیت معنوى و روى آوردن به فطرت توحیدى سوق مى‌دهد.

این سوره در اوائل بعثت در مکّه و بعد از سوره‌ى «بلد» نازل شده و داراى 17 آیه مى‌باشد.

 

87) اعلى [برتر]

-------------------------------------------------------------

87) اعلى [برتر]

در آیه‌ى اول خدا را با صفت «برتر» بیان کرده است و به تسبیح او، که آفریدگار و مدبر جهان است فرمان داده است.

در این سوره، حیات برتر و جاودانه‌ى آخرت و «فلاح‌» در سایه‌ى «تزکیه‌» و «ذکر» و «نماز» مطرح شده و همه در رابطه با توحید الهى است.

پیامبر این سوره را دوست داشت و در نماز جمعه و عید فطر و قربان آن را مى‌خواند و ذکر سجده را از آیه‌ى اول این سوره الهام گرفته است.

بعد از سوره‌ى تکویر و در اوائل بعثت در مکّه نازل شده و داراى 19 آیه مى‌باشد.

 

88) غاشیه [فرا‌گیرنده]

-------------------------------------------------------------

88) غاشیه [فرا‌گیرنده]

یکى از نام‌هاى روز قیامت است که در آیه‌ى اول بیان شده است. فراگیرنده و احاطه‌کننده‌ى مردم، از نظر هراس و وحشت، از نظر محاسبه و بررسى اعمال و...

در این سوره، مردم از نظر شقاوت و سعادت اخروى به دو بخش تقسیم شده‌اند و کیفر و پاداش هر یک در بهشت و جهنم بیان شده است و ربوبیت‌خداوند یادآورى مى‌شود و در نهایت، بازگشت همه‌ى انسان‌ها براى حساب در نزد پروردگار مطرح شده است.

بعد از سوره‌ى ذاریات در مکّه نازل شده است و 26 آیه دارد.

 

89) فجر [سپیده دم]

-------------------------------------------------------------

89) فجر [سپیده دم]

در آیه‌ى اول، خداوند به فجر قسم خورده است. به این انفجار نور در خیمه‌ى ظلمت‌شب. جالب است که بدانیم سوره‌ى «فجر» بعد از سوره‌ى «لیل‌» نازل شده است همچنان که در طبیعت هم سپیده‌ى‌دم فجر، پس از «شب‌»، فرا مى‌رسد.

این سوره را در روایات سوره‌ى حسین بن على دانسته‌اند و به خواندن آن توصیه کرده‌اند. (امام صادق (ع): «اقرؤا سورة الفجر فى فرائضکم و نوافلکم فانها سورة الحسین بن على (ع)» (تفسیر برهان، ج 4، ص 457)

این هم جالب است. چرا که قیام کربلاى حسین، خود انفجارى فجرى از ایمان و جهاد بود در ظلمت‌شب جور و شرک بنى امیه و همچنان‌که با فجر و آغاز روز، حرکت و حیات مردم، شروع مى‌شود، با خون حسین و یارانش در عاشورا، اسلام جانى تازه گرفت و حیاتى مجدد یافت. در مفهوم «فجر» در تفاسیر، مصداق‌هاى گوناگونى ذکر شده است.

در این سوره، از وابستگى به دنیا که در نتیجه‌ى طغیان و کفران نعمت پدید مى‌آید نکوهش شده و وعده‌ى عذاب شدید در دنیا و آخرت داده شده است و در پایان، باز هم گریزى به معاد و تأکیدى روى رجعت انسان به سوى پروردگار آمده است.

چهلمین سوره‌اى است که در سال دوم یا سوم بعثت در مکّه نازل شده و 30 آیه دارد.

 

90) بلد [شهر]

-------------------------------------------------------------

90) بلد [شهر]

منظور، شهر مکّه، زادگاه و وطن پیامبر است که در اولین آیه‌ى این سوره، خداوند به آن سوگند یاد کرده است.

سوره، خلقت انسان را در رنج و سختى (به عنوان کوره‌اى از حوادث در جهت‌ساخته و پرداخته شدن انسان) بیان مى‌کند و نیز اشاره‌اى به این‌که بر کارهایش نظارت مى‌شود و بنابراین باید در آزادى اسیران، اطعام گرسنگان و سفارش به صبر و رحمت بکوشد. «صبر بر طاعت‌» و «صبر از معصیت‌» و «صبر بر مصیبت‌» در این سوره به طور ضمنى آمده است.

بعد از سوره‌ى «ق‌» در سال 3 بعثت در مکّه نازل شده است و داراى 20 آیه مى‌باشد.

 

91) شمس [خورشید]

-------------------------------------------------------------

91) شمس [خورشید]

نخستین آیه، مشتمل بر سوگند به خورشید و فروغش مى‌باشد.

پس از چندین سوگند متوالى، پیام سوره این است که: «فلاح‌» در سایه‌ى تزکیه‌ى نفس و زیان و تباهى، در اثر پوشاندن و گمراه ساختن نفس مى‌باشد.

داستان ثمود در رابطه با «ناقه صالح‌» شاهدى بر سخن فوق است که در سوره آمده است.

بعد از سوره‌ى قدر (و به نقل برخى بعد از سوره‌ى حج) در سال دوم بعثت در مکّه نازل شده و 16 آیه دارد.

 

92) لیل [شب]

-------------------------------------------------------------

92) لیل [شب]

خداوند، به شب، هنگامى که جهان و انسان‌ها را فرا مى‌گیرد سوگند خورده است. (آیه‌ى 1)

شب و روز، خلقت و تلاش انسان‌ها، هدایت الهى، انذار و تبشیر و قیامت و پاداش... از مطالب این سوره است و توجه خاصى به انفاق اموال در این سوره مى‌باشد.

قبل از سوره‌ى فجر و بعد از سوره‌ى «اعلى‌» نازل شده است. به این ترتیب نگاه کنید:

شب - فجر - ضحى و نور - انشراح... این ترتیب نزولى چند سوره‌اى است که پیاپى آمده، آیا در نظام طبیعت هم چنین نیست؟!

از سوره‌هاى مکّى است و 22 آیه دارد.

 

93) ضحى [نور و روشنائى]

-------------------------------------------------------------

93) ضحى [نور و روشنائى]

خداوند به روشنائى روز و فراگیرى شب قسم یاد کرده که پیامبر را رها نکرده است (آیات 1 - 3).

مى‌دانیم که مدتى وحى از پیامبر قطع شد و این بهانه‌اى براى عیب‌جوئى مشرکین بود که خداوند با فرستادن این آیات در جهت تقویت روحى و تأیید پیامبر رحمت‌خود نازل کرد. سیزدهمین سوره است که بعد از سوره‌ى قلم و قبل از «مزمل‌» در مکّه و اوائل بعثت نازل شده و 11 آیه دارد.

 

94) انشراح [گشاده شدن وسیع شدن]

-------------------------------------------------------------

94) انشراح [گشاده شدن وسیع شدن]

شرح صدر و فراخى سینه، کنایه از ظرفیت زیاد، براى دریافت‌حقائق و تحمل سختى‌هاى راه دعوت است. در آیه‌ى اول خداوند، عطاى چنین شرح صدرى را به پیامبر بیان مى‌کند و او را دعوت به کار مستمر و پیگیر مى‌نماید و نوید مى‌دهد که: با هر سختى، آسانى است.

نابرده رنج، گنج میسر نمى‌شود *** مزد آن گرفت جان برادر که کار کرد

این سوره بعد از «ضحى‌» نازل شده و مکّى است (و بعضى گفته‌اند مدنى است). بعضى این سوره را با سوره‌ى قبلى‌اش، مجموعاً یک سوره حساب کرده‌اند.

سوره‌ى {الم نشرح‌} داراى 8 آیه مى‌باشد.

نام دیگر این سوره، «شرح‌» است.

 

95) تین [انجیر]

-------------------------------------------------------------

95) تین [انجیر]

در این سوره به انجیر و زیتون و طور سینا قسم خورده شده است.

تین و زیتون، نام دو میوه است یا به درخت این دو میوه قسم خورده شده و به قول بعضى‌ها نام دو کوهى است که دمشق و بیت‌المقدس بر آن استوار گشته و رمز سوگند یاد کردن به این دو کوه و به طور سینا آن است که این سه جا، خاستگاه و محل بعثت بسیارى از پیامبران بوده است. در کنار این سه قسم به مکّه هم سوگند یاد شده که محل بعثت پیامبر اسلام است.

بعد از همه‌ى اینها، سخن از انسان و آفرینش او و ایمان و عمل صالحش مى‌باشد و این‌که در اثر بى‌تقوائى، انسان به پست‌ترین جایگاه‌ها هم سقوط مى‌کند مگر مؤمنان صالح.

در سال سوم بعثت در مکّه نازل شده (بعد از سوره‌ى بروج) و 7 آیه دارد.

 

96) علق [خون بسته، زالو، کرم]

-------------------------------------------------------------

96) علق [خون بسته، زالو، کرم]

در آیه‌ى دوم، مبدأ خلقت انسان از «علق‌» مى‌داند، کرمى زالو شکل، اسپرماتوزوئید.

بعضى هم علق را از ریشه‌ى تعلق و وابستگى گرفته‌اند و گفته‌اند انسان از وابستگى و تعلقات خلق شده است.

اولین سوره‌اى است که در غار حرا هنگام بعثت پیامبر بر او نازل شده است و سخن از خواندن و آفرینش انسان و تسلیم او و طغیانش به میان آمده است. این سوره مکّى است و 19 آیه دارد.

 

97) قدر [اندازه، سنجش، ارزش]

-------------------------------------------------------------

97) قدر [اندازه، سنجش، ارزش]

در این سوره، از شب ارزش آفرینى و اندازه‌گیرى و مقدرات انسان سخن به میان آمده است. شبى که از هزار ماه برتر است (در بعضى روایات شیعه، این هزار ماه به مدت حکومت ظالمانه بنى امیه تفسیر شده که هزار ماه طول کشیده است (به نقل المیزان، ج 20، ص 474))

و در یکى از شب‌هاى ماه رمضان (21 یا 23) قرار دارد و شبى است که قرآن در آن بر قلب پیامبر نازل گشته است. شب اتصال مطلق میان زمین و ملکوت اعلا است و فرود آمدن فرشته‌ها از آسمان و شب سلامتى است.

این سوره، در حدود سال 4 بعثت، بعد از سوره‌ى «عبس‌» در مکّه نازل شده و 5 آیه دارد و سوره‌اى است بسیار مبارک و با فضیلت.

 

98) بینه [دلیل روشن و حجت آشکار]

-------------------------------------------------------------

98) بینه [دلیل روشن و حجت آشکار]

این سوره، بیانگر رسالت عام پیامبر نسبت به همه‌ى مشرکین و یهود و نصارى است و دعوت او را از همه‌ى بشریت به آئین حق باز مى‌گوید و صلاح جامعه‌ى انسانى را در سایه‌ى اعتقاد و عمل مى‌داند.

گرایش مشرکین و اهل کتاب را به ایمان توحیدى در سایه‌ى آمدن «بینه‌» مى‌داند و خود محمّد (ص) نمونه و مصداقى از این حجت آشکار براى اندیشه‌ها و پیروان ادیان دیگر است (امام باقر فرموده است: «البینه محمد رسول الله «ص‌» (المیزان، ج 20، ص 482) به نقل از تفسیر القمى)

به نام «لم یکن‌» هم مشهور است و این نام از آغاز سوره اقتباس شده است. از نام‌هاى دیگر این سوره «اهل‌الکتاب‌» «قیامت‌»، «بریه‌» و «انفکاک‌» است.

بعد از سوره‌ى طلاق نازل شده و از سوره‌هاى مدنى است و 8 آیه دارد.

 

99) زلزال [لرزش و زلزله]

-------------------------------------------------------------

99) زلزال [لرزش و زلزله]

در آیه‌ى اول وقوع زمین‌لرزه‌ى مهیب را هنگام ظهور قیامت بیان مى‌کند. زلزله‌اى که در پى آن برانگیختن مردم براى روز دادرسى عمومى در محشر و پاداش خوبى‌ها و کیفر بدى‌ها است.

نام دیگر سوره «زلزله‌» است. 8 آیه دارد و بعد از سوره‌ى نساء در مدینه نازل شده است.

 

100) عادیات [دوندگان]

-------------------------------------------------------------

100) عادیات [دوندگان]

عادیات، اسب‌هاى تیزتک و تندرو مى‌باشد که هنگام دویدن، همهمه‌ى صدایش به گوش مى‌رسد. خداوند در نخستین آیه به چنین اسب‌ها و اسب‌سواران چابک که از سم اسبان آتش مى‌پرد و سحرگاهان بر سر دشمن هجوم مى‌آورند، سوگند مى‌خورد و برخى نکات تربیتى و انسان‌شناسى و کفران انسان نسبت به نعمت‌ها و مال‌دوستى شدید انسان در پى آن مطرح مى‌شود و با اشاره‌اى به رستاخیز و قیامت، پایان مى‌گیرد.

لحن آیات مى‌رساند که باید در مدینه و پس از تشریع حکم جهاد با دشمن، آیات نازل شده باشد. در روایات آمده که این سوره درباره‌ى على (ع) و گروه پارتیزانى او که در جنگ «ذات‌السلاسل‌» به دشمن شبیخون زدند، نازل شده است که گروه‌هاى اعزامى سابق ناموفق بودند ولى این گروه توانستند ضربه‌ى خود را بزنند.

این سوره مدنى است و 11 آیه دارد و پس از سوره‌ى «عصر» نازل گشته است.

 

101) قارعه [کوبنده]

-------------------------------------------------------------

101) قارعه [کوبنده]

از نام‌هاى قیامت است که در سه آیه‌ى اول آمده است.

قیامت، کوبنده‌ى دل‌ها است با ترس و کوبنده‌ى دشمنان خدا است، با عذاب.

در این سوره از قیامت و حالت‌خوشى و ناراحتى نیکوکاران و بدکاران سخن گفته شده است.

بعد از سوره‌ى ایلاف، در مکّه در اوائل بعثت نازل شده و 11 آیه دارد.

 

102) تکاثر [افتخار به زیادى ثروت و عزت]

-------------------------------------------------------------

102) تکاثر [افتخار به زیادى ثروت و عزت]

در دو آیه‌ى اول از تکاثر نکوهش شده یعنى افزون‌طلبى در ثروت و قدرت و افتخار کردن به کثرت اموال و قوم و قبیله و عزت اجتماعى. مشرکین براى اثبات عظمت‌خود از جهت نفرات، حتى مرده‌هاى خود را هم در گورستان به حساب مى‌آوردند. چه بازیچه و مشغولیتى!... در بعضى تفاسیر به قومى از یهود تفسیر شده و در بعضى به دو قبیله از قریش و در بعضى هم به دو گروه از انصار.

این سوره بعد از سوره‌ى کوثر نازل شده و 9 آیه دارد و از سوره‌هاى مکّى است.

 

103) عصر [زمان، بعد از ظهر، فشار و ...]

-------------------------------------------------------------

103) عصر [زمان، بعد از ظهر، فشار و ...]

در اولین آیه، خداوند به عصر قسم یاد کرده است.

مفسّرین، عصر را به معانى گوناگونى بیان کرده‌اند، از قبیل: عصر نبوت، عصر نزول قرآن، عصر قیامت، عصر دولت مهدى، نماز عصر، روزگار و معانى دیگر...

در جواب این سه قسم، سوره به بیان خلاصه‌اى از معارف قرآن اشاره مى‌کند و آن عبارت است از: «ایمان‌»، «عمل صالح‌»، «حق‌»، «صبر». در بیانى خلاصه و مختصر، مفاهیم بلند و فراوانى بیان شده است.

این سوره، مکّى است و با 3 آیه در سال اول بعثت بعد از سوره‌ى انشراح نازل شده است.

 

104) همزه [عیب‌جو و طعنه‌زن]

-------------------------------------------------------------

104) همزه [عیب‌جو و طعنه‌زن]

در این سوره از کسانى که از دیگران عیب‌جوئى کرده و با حرکات چشم و ابر و مسخره‌شان مى‌کنند و به ثروت‌هاى جمع شده خود مغرورند نکوهش شده است و وعده‌ى آتش به آنها داده شده و آیات تنذیرى این سوره مربوط به آغاز دعوت و دوران درگیرى با اشراف است.

بعد از سوره‌ى قیامت نازل شده و از سوره‌هاى مکى است و 9 آیه دارد.

 

105) فیل

-------------------------------------------------------------

105) فیل

در این سوره داستان فیل سواران ابرهه را که براى ویران کردن خانه‌ى توحید، کعبه، هجوم آورده بودند و با قدرت خداوند نابود شدند به طور خلاصه بیان کرده است.

خود این واقعه که قبل از اسلام رخ داده بود مبدأ تاریخ شد و آن سال به «عام‌الفیل‌» مشهور گشت. بنا به نقل مورخین، در همان سال هم پیامبر متولد شد و 40 سال بعد از آن ماجرا به رسالت مبعوث گشت.

این تاریخچه و یادآورى آن در قرآن، هشدارى است به کسانى که از در جنگ و ستیز با خدا و آئین او وارد مى‌شوند.

این سوره هم بعد از «کافرون‌» در اوائل بعثت در مکّه نازل شده و 5 آیه دارد.

بعضى این سوره را با سوره‌ى بعدى یکى دانسته‌اند چون مطالب‌شان به هم مربوط است.

 

106) ایلاف [الفت دادن]

-------------------------------------------------------------

106) ایلاف [الفت دادن]

نام دیگر سوره «قریش‌» است. در رابطه با سوره‌ى قبلى که دشمنان حبشى مهاجم به کعبه نابود شدند، این کار به خاطر تجمع خاطر و انس و الفت و ایمنى «قریش‌» در کوچ‌هاى تابستانى و زمستانى انجام گرفت و در مقابل از آنان انتظار است که خدا را پرستش کنند.

سوره‌ى مکّى است و به جهت پیوستگى مطالبش با سوره‌ى فیل، بعضى‌ها این دو را یک سوره حساب کرده‌اند.

5 آیه دارد و در سال 3 بعثت، بعد از سوره‌ى «تین‌» نازل شده است.

 

107) ماعون [ظرف غذا]

-------------------------------------------------------------

107) ماعون [ظرف غذا]

در آخرین آیه از نمازگزاران سهل‌انگار و ریاکار که از اطعام و سیر کردن گرسنگان با ظرف‌هاى پر از غذا جلوگیرى مى‌کنند نکوهش شده است و اینها همه در ردیف تکذیب‌کنندگان دین محسوب شده‌اند به این مناسبت، این سوره بنام سوره‌ى «دین‌» هم گفته شده است.

نقل شده که نزول سوره درباره‌ى ابوجهل و کفار قریش بوده است.

این سوره بعد از تکاثر و قبل از «فیل‌» و در مکّه در سال 2 بعثت نازل شده و 7 آیه دارد.

 

108) کوثر [خیر فراوان]

-------------------------------------------------------------

108) کوثر [خیر فراوان]

در این‌که منظور از کوثر، نهرى است در بهشت، یا حوضى در محشر، یا ذریه و فرزندان زیاد، یا علماى امت، یا نبوت و قرآن، یا علم و حکمت‌یا... نظریه‌هاى گوناگونى وجود دارد.

منظور هر کدام باشد، این خیر کثیر را خداوند به پیامبر اعطا کرده است (آیه‌ى 1)

این سوره یک سطرى که 3 آیه دارد و از اعجازهاى قرآن است در جواب عیب‌جوئى‌هاى مشرکین نازل شده که به خاطر نداشتن فرزند پسر، پیامبر را مقطوع‌النسل و «ابتر» مى‌گفتند.

بعد از «عصر» یا «عادیات‌» در مکّه نازل شده است. سال اول بعثت. بعضى هم گفته‌اند که در «صلح حدیبیه‌» نازل شده است.

 

109) کافرون [کافرها]

-------------------------------------------------------------

109) کافرون [کافرها]

در این سوره، خداوند به پیامبر فرمان برائت از خدایان مشرکین و عقاید باطل آنها را مى‌دهد. چرا که میان توحید و شرک، هرگز سازشى نیست.

نزول این سوره در پى آن بود که بعضى از مشرکین، از پیامبر مى‌خواستند که مدتى بت‌هاى آن را عبادت کنند تا آنها هم خداى محمّد را بپرستند. سوره، مسلمانان را از سازش بر سر اصول اعتقادى و مبانى بنیادى مکتب بر حذر مى‌دارد. به نام سوره‌ى «عبادات‌» هم گفته شده است.

6 آیه دارد و بعد از سوره‌ى ماعون (یا: فیل) در اوائل بعثت در مکّه نازل شده است.

 

110) نصر [یارى]

-------------------------------------------------------------

110) نصر [یارى]

در این سوره، از نصر و یارى خدا و پیروزى و فتح بزرگ است که از سوى خدا فرا رسیده است و مردم فوج‌فوج به دین خدا مى‌گروند.

گفته‌اند که در ایام «حجة‌الوداع‌» سال آخر عمر پیامبر در «منا» نازل شده و آخرین سوره‌اى است که به نحو کامل و یک‌جا آمده است. بعد از سوره‌ى توبه و 3 آیه دارد.

نام دیگرش «تودیع‌» است. چرا که به عنوان آخرین سوره‌ها وداعى با پیامبر و پیامبر با امّت محسوب مى‌شود و در آن اشاره‌اى به وفات رسول گرامى اسلام شده است.

 

111) تبت [شکسته باد]

-------------------------------------------------------------

111) تبت [شکسته باد]

ابولهب و همسر آتش‌افروز و هیزم‌کش او از سر دمداران مشرکین مخالف پیامبر بودند و آن حضرت را آزار مى‌دادند. در این سوره (آیه‌ى 1) نفرین شده که شکسته باد دستان ابولهب و خودش نابود باد.

نام دیگر سوره، «مسد» است. یعنى ریسمانى بافته شده از لیف خرما. در مورد همسر ابولهب در آخرین آیه مى‌گوید که در گردن زنش در حالت عذاب ریسمانى از این نوع خواهد بود. سوره‌ى لهب هم گفته شده است.

بعد از سوره‌ى «فاتحه‌» و به قولى بعد از «مدثر» در اوائل بعثت در مکّه نازل شده و 6 آیه دارد.

 

112) اخلاص [خالص کردن]

-------------------------------------------------------------

112) اخلاص [خالص کردن]

سوره‌ى «اخلاص‌» یا «توحید» یا «قل هو الله‌» وحدانیت و اوصاف خداوند را بیان مى‌کند و بسیار فضیلیت دارد معادل یک سوم قرآن است. به نام سوره‌ى «اساس‌» هم یاد شده است.

سوره در جواب درخواست گروهى از یهود که از پیامبر، اوصاف خداوند را پرسیده بودند، نازل شده است.

«قل هو الله‌» نسب نامه‌ى خدا است.

در مورد این سوره، امیر‌المؤمنین فرموده است که: «قل هو الله‌»، نسب نامه‌ى خدا است.

این سوره بعد از «ناس‌» در اوائل بعثت در مکّه نازل شده و 4 آیه دارد.

 

113) فلق [صبح]

-------------------------------------------------------------

113) فلق [صبح]

در این سوره فرمان به پیامبر است که به خدائى که آفریدگار فلق و سپیده دم است از شر همه‌ى پدیده‌ها و شر ظلمت فراگیر و جادوگران و حسودان، پناه ببرد. بعد از سوره‌ى فیل و قبل از ناس در مکّه نازل شده و 5 آیه دارد.

 

114) ناس [مردم]

-------------------------------------------------------------

114) ناس [مردم]

در این سوره هم مثل سوره‌ى قبلى، خداوند به پیامبر فرمان داده که به پروردگار مردم، فرمانرواى مردم و معبود مردم از شر وسوسه‌گران از جن و انس پناه ببرد.

این سوره و سوره‌ى فلق را «معوذتین‌» هم گفته‌اند. زیرا که در آغاز هر دو، مسأله‌ى تعویذ و پناه بردن به خدا از شرور حسودان و افسون‌گران و جادوگران مطرح شده که دشمنان از طریق جادو و افسون قصد صدمه رساندن به پیامبر را داشتند.

بعضى هم این دو سوره را از سوره‌هاى مدنى دانسته‌اند که با هم نازل گشته‌اند.

سوره‌ى «ناس‌» بعد از سوره‌ى «فلق‌» و قبل از «قل هو اللّه‌» نازل شده و 6 آیه دارد.

با آرزو و امید این‌که با شناخت بهتر و بیشتر قرآن و عمل کردن به این کتاب آسمانى سعادت و فلاح را به دست آوریم، با نقل چند بیت از اشعار «اقبال لاهورى‌» این نوشته را به پایان مى‌بریم:

نقش قرآن چون که بر عالم نشست *** نقش‌هاى پاپ و کاهن را شکست

فاش گویم آنچه در دل مضمر است *** این کتابى نیست، چیزى دیگر است

چون‌که در جان رفت جان دیگر شود *** جان چو دیگر شد، جهان دیگر شود